Եթե Հայաստանի պատմությանը նայենք որպես մայրաքաղաքների հերթականության, առաջին հայացքից բավական տարօրինակ պատկեր է ստացվում։ Արմավիրին հաջորդում է Երվանդաշատը, հետո հայտնվում է Արտաշատը, Տիգրան Մեծը կառուցում է Տիգրանակերտը, քաղաքական կենտրոնը տեղափոխվում է Վաղարշապատ, հետագայում հսկայական նշանակություն է ստանում Դվինը, իսկ Բագրատունիների օրոք հայկական թագավորության վերականգնումից հետո արքունիքը հերթով հայտնվում է Բագարանում, Շիրակավանում, Կարսում և վերջապես՝ Անիում։ Կարող է թվալ, թե հայ տիրակալները մշտապես թողնում էին մի քաղաքը և ամեն ինչ սկսում զրոյից։
Իրականում պատմությունն ավելի հետաքրքիր է։ Հին և միջնադարյան աշխարհում մայրաքաղաքը պարզապես վարչական հասցե չէր, որը մեկընդմիշտ ամրագրված էր որևէ օրենքով։ Այն առաջին հերթին այն վայրն էր, որտեղ գտնվում էին արքան, արքունիքը, գանձարանը, ռազմական իշխանությունը և հաճախ նաև կարևոր կրոնական կենտրոնները։ Եթե փոխվում էին արքայատոհմը, պետության սահմանները, միջազգային առևտրի ուղղությունները կամ ռազմական իրավիճակը, նույնիսկ շատ հաջող մայրաքաղաքը կարող էր ընդամենը մեկ սերնդի ընթացքում դառնալ անհարմար։ Այդ պատճառով հայկական մայրաքաղաքների պատմությունը գրեթե քարտեզ է այն բանի, թե ինչպես էր փոխվում հենց պետությունը։
Մի կարևոր ճշտում անհրաժեշտ է հենց սկզբից։ Հանրամատչելի ցուցակները հաճախ այնպիսի տպավորություն են ստեղծում, թե մայրաքաղաքները միմյանց փոխանցել են կարգավիճակը կատարյալ հերթականությամբ․ մի քաղաք որոշակի տարեթվից այլևս մայրաքաղաք չէր, իսկ հաջորդ օրը մեկ ուրիշն էր դառնում մայրաքաղաք։ Իրականությունը շատ ավելի բարդ էր։ Երբեմն միաժամանակ գոյություն ունեին մի քանի խոշոր քաղաքական կենտրոններ, քաղաքի կարգավիճակը կարող էր փոխվել աստիճանաբար, իսկ հին աղբյուրները միշտ չէ, որ թույլ են տալիս հստակ սահման գծել «արքայական նստավայրի», «մայրաքաղաքի» և գլխավոր վարչական կենտրոնի միջև։ Ուստի ավելի ճիշտ է նայել ոչ միայն թվերին, այլ այն պատճառներին, որոնք իշխանությանը ստիպում էին փոխել իր աշխարհագրությունը։
Այս շարքի առաջին խոշոր կենտրոններից մեկը Արմավիրն էր։ Դեռ հայոց թագավորներից առաջ այստեղ գոյություն ուներ ուրարտական Արգիշտիխինիլին, որը հիմնադրել էր Արգիշտի I-ը։ Մ.թ.ա. IV–III դարերում Արմավիրը դարձավ Երվանդունյաց Հայաստանի քաղաքական և կրոնական կարևոր կենտրոն։ Տեղանքը պատահական չէր ընտրված․ այն գտնվում էր բերրի Արարատյան դաշտում և կապված էր դեպի Իրան ու Կովկաս տանող ճանապարհների հետ։ Երիտասարդ պետության համար սա գրեթե իդեալական համադրություն էր՝ գյուղատնտեսական հարուստ հիմք, առևտրային ուղիներ և արքայական կենտրոն միևնույն տարածքում։
Բայց նույնիսկ լավ մայրաքաղաքը կախված է բնությունից։ Պատմական ավանդության համաձայն՝ մ.թ.ա. III դարի վերջերին Արաքսի հունի փոփոխությունը վատացրեց Արմավիրի դիրքը։ Երվանդ IV-ը նոր քաղաք հիմնեց Ախուրյանի և Արաքսի միախառնման մոտ և այն կոչեց Երվանդաշատ։ Բնական ռելիեֆը քաղաքին լավ պաշտպանություն էր տալիս, և այն դարձավ նոր արքայական նստավայր։ Արմավիրը դրանից հետո միանգամից չանհետացավ․ այն շարունակեց գոյություն ունենալ դեռ երկար ժամանակ, սակայն քաղաքական ծանրության կենտրոնը արդեն տեղափոխվել էր։
Երվանդաշատի պատմությունը ցույց է տալիս հին մայրաքաղաքների մեկ այլ օրինաչափություն։ Նոր տիրակալը հաճախ ցանկանում էր ոչ միայն ժառանգել հին պալատը, այլ ստեղծել սեփական իշխանական կենտրոնը։ Երբ մ.թ.ա. II դարի սկզբին իշխանության եկավ Արտաշես I-ը և հիմնեց նոր արքայատոհմ, նա կառուցեց Արտաշատը։ Նոր քաղաքը շատ ավելի լավ էր կապված ժամանակի կարևոր միջազգային ճանապարհների հետ և ուներ բնական ամուր պաշտպանություն։ Ջրերով և տեղանքի առանձնահատկություններով պաշտպանված դիրքը, իսկ խոցելի հատվածներում կառուցված ամրությունները քաղաքը հարմար էին դարձնում միաժամանակ պաշտպանության, առևտրի և արքունիքի համար։
Արտաշատը բացառիկ հաջող ընտրություն եղավ։ Այն դարձավ ոչ միայն հայոց արքաների նստավայր, այլ նաև տարածաշրջանի խոշորագույն առևտրային կենտրոններից մեկը։ Ճանապարհները այն կապում էին Իրանի, Կովկասի, Միջագետքի և հռոմեական աշխարհի հետ։ Երբ անտիկ հեղինակները Արտաշատը նկարագրում էին որպես մեծ և գեղեցիկ քաղաք, այդ բնորոշման հետևում շատ կոնկրետ աշխարհագրություն կար․ մայրաքաղաքը գտնվում էր այնտեղ, որտեղ քաղաքական իշխանությունը կարող էր միանալ տարանցիկ առևտրին։
Սակայն հետո տեղի ունեցավ այն, ինչ կարող է նույնիսկ հաջող մայրաքաղաքը անհարմար դարձնել․ պետությունը չափազանց մեծացավ։ Տիգրան II Մեծի օրոք Հայոց թագավորության տիրույթները տարածվեցին շատ հեռու դեպի հարավ և արևմուտք։ Արտաշատը, որը հիանալի էր համապատասխանում նախկին Հայաստանի աշխարհագրությանը, արդեն չափազանց հեռու էր Հյուսիսային Միջագետքի և Սիրիայի նոր տիրույթներից։ Տիգրանը նոր Տիգրանակերտ հիմնեց իր ընդարձակված տերության աշխարհագրական կենտրոնին ավելի մոտ։ Սա պարզապես արքայի քմահաճույքը կամ սեփական անունով քաղաք կոչելու ցանկությունը չէր․ նոր մայրաքաղաքը համապատասխանում էր պետության նոր քարտեզին։
Պարադոքսն այն էր, որ քարտեզը փոխվեց ավելի արագ, քան նոր մայրաքաղաքը հասցրեց վերջնականապես ձևավորվել։ Մ.թ.ա. 69 թվականին Լուկուլլոսի բանակը մոտեցավ Տիգրանակերտին, քաղաքը գրավվեց, իսկ քիչ անց Տիգրանը ստիպված եղավ հրաժարվել իր նվաճումների մեծ մասից։ Պետությունը կրկին կենտրոնացավ հիմնականում հայկական տարածքների վրա, և հարավային մայրաքաղաքի առավելությունները վերացան այն կայսերական աշխարհագրության հետ միասին, որի համար այն կառուցվել էր։ Արտաշատը նորից շատ ավելի տրամաբանական կենտրոն դարձավ։ Տիգրանակերտը շարունակեց գոյություն ունենալ, բայց նրա կարճատև մայրաքաղաքային դերը հիանալի ցույց է տալիս, որ մայրաքաղաքը երբեմն կոնկրետ աշխարհաքաղաքական պահի ճարտարապետական արտահայտությունն է։
Մի քանի դար անց արդեն ոչ թե պետության չափերն էին փոխվել, այլ դինաստիական և ռազմական ամբողջ համակարգը։ Վաղարշապատը, որը հավանաբար հիմնադրվել կամ էականորեն վերակառուցվել էր Վաղարշ I-ի օրոք մ.թ. II դարում, դարձավ Արշակունյաց Հայաստանի գլխավոր կենտրոններից մեկը։ 163 թվականին հռոմեացիները նույնիսկ այն հռչակեցին մայրաքաղաք՝ Կայնեպոլիս, այսինքն՝ «Նոր քաղաք» անվամբ։ Ավելի ուշ քաղաքը ձեռք բերեց մի նշանակություն, որն ավելի երկար կյանք ունեցավ, քան արքայական իշխանությունը․ Հայաստանի քրիստոնեացումից հետո Վաղարշապատը դարձավ հայ եկեղեցական կյանքի կարևորագույն կենտրոններից մեկը և հետագայում պահպանվեց որպես Էջմիածին։
Սա շատ կարևոր օրինակ է այն բանի, որ նախկին մայրաքաղաքը պարտադիր չէ կործանվի։ Երբեմն այն պարզապես փոխում է իր գործառույթը։ Արքան կարող է հեռանալ, բայց մնում են տաճարը, հոգևորականությունը, արհեստավորները, ճանապարհներն ու բնակչությունը։ Վաղարշապատը կորցրեց հայոց արքաների մշտական նստավայրի դերը, բայց նրա կրոնական նշանակությունը այն վերածեց հայկական պատմության ամենակայուն կենտրոններից մեկի։ Քաղաքական մայրաքաղաքային դերը ժամանակավոր եղավ, իսկ հոգևոր նշանակությունը՝ շատ ավելի երկարատև։
Դվինի դեպքում պատմությունն էլ ավելի հետաքրքիր է, որովհետև այստեղ հանրաճանաչ տարբերակը հաճախ չափազանց պարզեցված է։ Հաճախ կարելի է կարդալ, թե Խոսրով Կոտակն արդեն IV դարում մայրաքաղաքը Արտաշատից անմիջապես տեղափոխել է Դվին։ Ժամանակակից հետազոտողները այս տեղեկությանը զգուշությամբ են մոտենում․ ավելի վստահ կարելի է խոսել Դվինի մասին որպես գլխավոր վարչական կենտրոն հատկապես 428 թվականից հետո, երբ Արշակունյաց թագավորությունը վերացվեց։ Երբ սեփական հայոց թագավոր այլևս չկար, հենց այստեղից Սասանյանների նշանակած մարզպանը կառավարում էր Պարսկահայաստանը, իսկ քաղաքում գտնվում էին նրա պալատն ու պետական արխիվները։
Ստացվում է բավական անսովոր իրավիճակ․ Դվինը երկրի կենտրոն դարձավ այն ժամանակ, երբ դասական հայկական արքունիքն արդեն գոյություն չուներ։ Հետագայում այն պահպանեց իր նշանակությունը նաև արաբական տիրապետության պայմաններում՝ վերածվելով տարածաշրջանի խոշոր վարչական, արհեստագործական և առևտրային քաղաքներից մեկի։ Դվինը դիմացավ պետական համակարգերի փոփոխությանը, որովհետև ուներ մի բան, որը երբեմն ավելի կարևոր է, քան մայրաքաղաքի պաշտոնական տիտղոսը՝ շահավետ դիրք, զարգացած տնտեսություն և ենթակառուցվածք։ Այդ ընթացքում Արտաշատը աստիճանաբար կորցնում էր իր նշանակությունը, ինչին նպաստեցին Արաքսի հունի փոփոխությունը և տնտեսական գործառույթների տեղափոխումը դեպի Դվին։
Այստեղ հայկական մայրաքաղաքների շարունակական շարքը գրեթե չորսուկես դարով ընդհատվում է։ 428 թվականից հետո երկրի կենտրոնական հատվածում սեփական համընդհանուր ճանաչված հայկական թագավորություն չկար, ուստի սխալ կլինի պատմությունը ներկայացնել այնպես, կարծես մայրաքաղաքները հանգիստ շարունակում էին մեկը մյուսին փոխարինել։ Միայն IX դարում, երբ Բագրատունիները վերականգնեցին հայկական միապետությունը, նորից առաջացավ հարցը՝ որտե՞ղ պետք է գտնվի հայոց արքայի արքունիքը։
Վերականգնված թագավորության առաջին կենտրոնը դարձավ Բագարանը։ Այդ ընտրությունն ուներ նաև պատմական խորհրդանշականություն․ դեռ Երվանդունիների ժամանակ Բագարանը կարևոր կրոնական կենտրոն էր, իսկ IX դարում գտնվում էր Բագրատունիների տիրույթներում։ Սակայն մայրաքաղաքի դերը երկար չպահպանվեց։ Սմբատ I-ի օրոք արքունիքը տեղափոխվեց Շիրակավան, որը հայտնի էր նաև Եرازգավորս անունով և գտնվում էր Շիրակում։ Նոր կենտրոնը ավելի սերտորեն կապված էր ուժեղացող դինաստիայի տարածքային բազայի հետ և մոտ չորս տասնամյակ կատարեց մայրաքաղաքային գործառույթներ։
Այնուհետև Աբաս արքայի օրոք գլխավոր կենտրոն դարձավ Կարսը։ Այստեղ հատկապես լավ է երևում, թե որքան սերտ էր միջնադարյան մայրաքաղաքը կապված արքունիքի և դինաստիայի անվտանգության հետ։ Բագրատունյաց իշխանությունը ամրապնդվում էր Հայաստանի հյուսիսարևմտյան հատվածում, և պետության քաղաքական աշխարհագրությունը այլևս որևէ կերպ չէր կրկնում Արտաշեսյանների կամ Արշակունիների դարաշրջանի աշխարհագրությունը։ Արարատյան դաշտի հին անտիկ կենտրոնները նոր թագավորության համար այլևս ինքնաբերաբար լավագույն ընտրությունը չէին։
Բայց Կարսն էլ անցումային փուլ դարձավ։ 961 թվականին Աշոտ III-ը մայրաքաղաք դարձրեց Անին։ Այստեղ միավորվեցին գրեթե բոլոր այն գործոնները, որոնք տարբեր դարերում հայոց տիրակալներին ստիպել էին փոխել մայրաքաղաքները։ Քաղաքը զբաղեցնում էր բնականորեն պաշտպանված բարձրավանդակ՝ խոր կիրճերով շրջապատված, գտնվում էր Բագրատունիների տիրույթների քաղաքական միջուկում և միաժամանակ վերահսկում էր միջազգային առևտրի կարևոր ուղղություններից մեկը։ Այն, ինչ մոտ հազար տարի առաջ Արտաշատի առավելությունն էր՝ պաշտպանություն և առևտրային ճանապարհներ, կրկին աշխատեց այլ վայրում և բոլորովին այլ դարաշրջանում։
Անին ցույց տվեց նաև, որ մայրաքաղաքի կարգավիճակը կարող է ինքնին արագացնել քաղաքի զարգացումը։ Արքունիքի տեղափոխումը նշանակում էր պաշտոնյաների, հոգևորականների, վարպետների, վաճառականների, դրամական միջոցների և շինարարական պատվերների հոսք։ X–XI դարերում քաղաքը վերածվեց Բագրատունյաց թագավորության խոշոր քաղաքական, մշակութային և առևտրային կենտրոնի։ Նրա հայտնի պարիսպները, Մայր տաճարը և բազմաթիվ եկեղեցիները պարզապես այն պատճառով չէին կառուցվում, որ բնակիչները հանկարծ ավելի շատ էին ցանկանում շինարարություն անել։ Մայրաքաղաքը կենտրոնացնում էր պետության ռեսուրսները։
Բայց նույնիսկ Անին հավերժական մայրաքաղաք չդարձավ։ 1045 թվականին Անիի Բագրատունյաց թագավորությունը միացվեց Բյուզանդիային, 1064 թվականին քաղաքը գրավեցին սելջուկները, իսկ հետագայում այն բազմիցս փոխեց տերերին։ Շատ կարևոր է, որ Անիի պատմությունը առաջին իսկ նվաճմամբ չավարտվեց․ քաղաքը դեռ երկար ժամանակ շարունակում էր մնալ նշանակալի առևտրային կենտրոն։ Իրական անկումը աստիճանական էր և կապված էր մի քանի գործոնների հետ՝ պատերազմներ, մոնղոլական արշավանքներ, 1319 թվականի երկրաշարժ և միջազգային առևտրային ճանապարհների փոփոխություն։
Նման բան տեղի ունեցավ գրեթե բոլոր նախկին մայրաքաղաքների հետ։ Կարգավիճակի կորուստը ավտոմատ կերպով մահ չէր նշանակում։ Արմավիրը շարունակում էր ապրել արքունիքի տեղափոխությունից հետո։ Երվանդաշատը գոյություն ունեցավ ևս դարեր, մինչև IV դարի պարսկական արշավանքները նրան ծանր հարված հասցրին։ Արտաշատը վերապրեց հռոմեական ավերումներն ու վերականգնումները և շարունակում էր խոշոր կենտրոն մնալ նաև Տիգրան Մեծի ժամանակաշրջանից հետո։ Վաղարշապատը քաղաքական անցյալը վերածեց հոգևոր ապագայի։ Դվինը վերապրեց նույնիսկ այն պետությունները, որոնք նրան վարչական կենտրոն էին դարձրել։ Իսկ Կարսը որպես քաղաք գոյություն ունի մինչև այսօր։
Մյուս մայրաքաղաքներն ավելի քիչ հաջողակ եղան։ Բագարանից և Շիրակավանից այսօր անհամեմատ քիչ բան է պահպանվել, քան Անիից։ Քաղաքները ավերվում էին, դրանց շինաքարերը կրկին օգտագործվում էին, փոխվում էին գետերը, ճանապարհներն ու բնակչության տեղաշարժերը։ Երբեմն նախկին մայրաքաղաքից մնում էր միայն հնագիտական բլուր, երբեմն՝ անուն միջնադարյան տարեգրության մեջ, երբեմն էլ մեկ եկեղեցի, որի լուսանկարը հասցրել էին անել մինչև կործանումը։ Միայն մայրաքաղաք լինելու փաստը քաղաքին անմահություն չէր երաշխավորում։
Ուստի «ինչո՞ւ Հայաստանը այդքան հաճախ էր փոխում մայրաքաղաքները» հարցը կարելի է այլ կերպ ձևակերպել։ Ինչո՞ւ պետությունը պետք է մայրաքաղաքը պահպաներ այնտեղ, որտեղ այն այլևս չէր կատարում իր գործառույթը։ Եթե գետը հեռանում էր քաղաքից, փոխվում էր տնտեսությունը։ Եթե սահմանները ընդարձակվում էին հարյուրավոր կիլոմետրերով, փոխվում էր աշխարհագրական կենտրոնը։ Եթե իշխանության էր գալիս նոր արքայատոհմ, այն ուներ իր սեփական տարածքային հենարանը։ Եթե հին մայրաքաղաքը դառնում էր խոցելի հակառակորդի բանակի համար, ավանդույթից ավելի կարևոր էր դառնում անվտանգությունը։
Ժամանակակից պետության համար մայրաքաղաքի տեղափոխումը բացառիկ իրադարձություն է, որը պահանջում է նախարարությունների, ենթակառուցվածքների և երբեմն միլիոնավոր մարդկանց տեղափոխություն։ Հին աշխարհում իշխանության կառուցվածքը շատ ավելի կոմպակտ էր։ Արքունիքը, գանձարանը, ռազմական վերնախավն ու վարչական համակարգը կարող էին շատ ավելի հեշտ տեղաշարժվել, իսկ նրանց հետևից աստիճանաբար գալիս էին շինարարները, վաճառականներն ու հոգևորականները։ Ընդ որում՝ նոր մայրաքաղաքը պարտադիր չէր կառուցվեր դատարկ վայրում․ հաճախ տիրակալը ընտրում էր արդեն գոյություն ունեցող կենտրոն և կտրուկ բարձրացնում դրա քաղաքական կարգավիճակը։
Հայկական մայրաքաղաքների պատմությունը, հետևաբար, ոչ թե մեկ գլխավոր քաղաք պահելու անկարողության մասին է, այլ պետության՝ փոփոխվող աշխարհագրությանը հարմարվելու կարողության։ Արմավիրը համապատասխանում էր Երվանդունիների աշխարհին, Արտաշատը՝ Արտաշես I-ի պետությանը, Տիգրանակերտը՝ Տիգրան Մեծի կայսերական աշխարհագրությանը, Դվինը՝ ուշ անտիկ և վաղ միջնադարյան վարչական համակարգին, իսկ Անին՝ Բագրատունիների վերականգնված միապետությանն ու X դարի առևտրային աշխարհին։
Ամենահետաքրքիրն այն է, թե ինչ է տեղի ունենում մայրաքաղաքի հետ այն ժամանակ, երբ այն դադարում է մայրաքաղաք լինել։ Հենց այդ պահին պարզ է դառնում, թե իրականում ինչն է քաղաքը կենսունակ դարձնում։ Որոշ կենտրոններ կորցնում էին արքունիքը և աստիճանաբար դատարկվում։ Մյուսները գտնում էին նոր գործառույթ՝ առևտրային, ռազմական կամ կրոնական, և վերապրում էին նույնիսկ այն պետության անհետացումը, որը ժամանակին նրանց գլխավոր քաղաք էր դարձրել։
Եթե այսօր նայենք այս քաղաքների քարտեզին, այն կարող է թվալ ավերակների, կորցրած կենտրոնների և փոխված սահմանների քարտեզ։ Բայց իր ժամանակում յուրաքանչյուր տեղափոխություն որոշում էր ապագայի մասին։ Արքան ընտրում էր ոչ թե այն քաղաքը, որն ամենալավն էր պատմում անցյալի մասին, այլ այն վայրը, որտեղից ավելի հարմար էր կառավարել երկիրը վաղը։
Հենց այդ պատճառով մայրաքաղաքները փոխվում էին։
Փոխվում էր հենց Հայաստանը։
