Գորգը նախ գրավում է գույնով։ Հայացքը եզրագոտուց շարժվում է դեպի կենտրոն, կանգ է առնում խոշոր պատկերի վրա և նկատում դրա կրկնությունը։ Հետո ուզում ենք անուն տալ տեսածին։ Վիշա՞պ է, ծա՞ռ, թե՞ աստղ։ Այստեղ է սկսվում ամենահետաքրքիրն ու ամենադժվարը։ Զարդանախշն օգնում է հասկանալ իրի հորինվածքը, նրա կապերը գեղարվեստական որոշակի միջավայրի հետ և այն պատկերները, որոնք հետազոտողները ճանաչել են դրա մեջ։ Իսկ կոնկրետ մարդու, վայրի ու ժամանակի մասին պատմելու համար անհրաժեշտ են նաև արձանագրությունները, նյութերը և առարկայի փաստագրված պատմությունը։
Հայկական գորգագործությունը հատկապես հետաքրքիր է դիտարկել այսպես՝ առանձին գործերի միջոցով։ Թանգարանային մի նկարագրության մեջ ճշգրիտ տարեթիվ կգտնենք, մյուսում՝ միայն դարաշրջան։ Մի դեպքում նշված է բնակավայրը, մեկ այլ դեպքում՝ ամբողջ տարածաշրջանը։ Երեք թանգարանում պահվող չորս գորգերը ցույց են տալիս, թե որքան բան կարելի է տեսնել զարդանախշն ուշադիր ուսումնասիրելիս և որ հարցերն արժե բաց թողնել։
Արձանագրություն․ երբ զարդանախշի կողքին հայտնվում է տարեթիվը
Ուոթերթաունի Ամերիկայի հայկական թանգարանը ներկայացնում է հայերեն արձանագրությամբ մի գորգ՝ թվագրված 1914 թվականով։ Թանգարանի նկարագրության մեջ այն բնորոշվում է որպես «ղազախ» տիպի՝ Kazakh-style, և նշվում է նվիրատուն՝ թանգարանի համահիմնադիր Հայկ Տեր-Մանվելյանը։ Այս համադրությունն արդեն կարևոր է․ ոճական անվանումն ու մշակութային պատկանելությունը կարող են նկարագրել նույն իրի տարբեր կողմերը։ Տիպի անունն ինքնին չի որոշում գորգագործի ազգությունը կամ արհեստանոցի ճշգրիտ տեղը։
Արձանագրությունը թույլ է տալիս առարկային ավելի մոտենալ, քան զարդանախշերի ընդհանուր նմանությունը։ Սակայն դրա յուրաքանչյուր բառը պետք է կարդալ։ Անունը կարող է պատկանել ստեղծողին, պատվիրատուին կամ նվերն ստացողին։ Տարեթիվը կարող է կապված լինել հիշատակելի իրադարձության հետ։ Այս տարբերակներից ընտրելու համար անհրաժեշտ է ամբողջական տեքստը, ոչ թե փոքր լուսանկարում ճանաչելի մի քանի տառ։ 1914 թվականի գորգի համառոտ նկարագրությունը չի տալիս արձանագրության վերծանությունը, ուստի նրան որևէ ընտանեկան պատմություն վերագրելը վաղաժամ կլիներ։
Հայաստանի պատմության թանգարանը հայերեն արձանագրությամբ գորգերին առանձին կատալոգ է նվիրել։ Այն նշում է, որ տարեթվերը գրվում էին թե՛ թվային արժեք ունեցող հայերեն տառերով, թե՛ արաբական թվանշաններով։ Այս խմբում կան բուսական, երկրաչափական և պատկերային հորինվածքներով գործեր։ Այսպիսով՝ արձանագրությունը գորգը կապում է լեզվական ու մշակութային միջավայրի հետ, բայց չի ենթադրում, որ բոլոր այդ գորգերը պետք է ունենան զարդանախշերի միևնույն հավաքածուն։
Վիշապագորգ․ նախշի անունը և վերագրման սահմանները
Լիսաբոնի Գալուստ Գյուլբենկյան թանգարանում պահվում է XVII դարի վիշապագորգ՝ T96 գույքահամարով։ Այն ունի 5,5 մետր երկարություն, իսկ հենքը, միջնաթելն ու խավը բրդյա են։ Թանգարանը որպես ծագման վայր նշում է Անդրկովկասը՝ ներկայիս Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի տարածքները։ Այս ընդարձակ վերագրումը կարևոր է․ առարկան կարելի է համեմատել հայկական գորգագործության օրինակների հետ՝ պահպանելով այն պահող թանգարանի ձևակերպումը։
«Վիշապ» բառը հուշում է, թե ինչ փնտրել երկրաչափական ձևերի մեջ։ Սակայն ոճավորումն այնքան է փոխում կենդանու ուրվագիծը, որ ավելի օգտակար է սկզբում հետևել գծերին ու կրկնություններին, քան ակնկալել հեքիաթային էակի նկարազարդում։ Ինչպե՞ս են միանում խոշոր պատկերները։ Ի՞նչ տարածություն է մնացել դրանց միջև։ Որտե՞ղ է անցնում դաշտի և եզրագոտու սահմանը։ Այս հարցերով կարելի է նկարագրել հորինվածքը նույնիսկ այն դեպքում, երբ առանձին նախշը դժվար է ճանաչել։
Հայերեն «վիշապագորգ» անվանումը նույնպես կապված է վիշապի պատկերի հետ։ Բայց խմբի ընդհանուր անունը չի նշանակում, թե դրանում ընդգրկված յուրաքանչյուր իր միևնույն արհեստանոցի վկայություն է։ Իր գիտական ակնարկում Տիգրան Գույումճյանը ներկայացնում է վիշապագորգերի ծագման շուրջ բանավեճը և արձանագիր օրինակների նշանակությունը։ Գորգի պատմությունը վերականգնելու համար պետք է համադրել մի քանի անկախ վկայություն։ T96-ի ճանապարհի ավելի ուշ մի հանգրվանը հաստատված է․ Գյուլբենկյանն այն գնել է Լոնդոնում՝ 1932 թվականին։ Գնման վայրը, բնականաբար, պատրաստման վայրը չէ։
Սալմաստի ծառը․ ինչպես է կառուցված կրկնությունը
Այլ բնույթ ունի Սալմաստի բրդյա գորգը, որը Հայաստանի պատմության թանգարանում պահվում է 10743 համարով։ Թանգարանի ներկայիս առցանց նկարագրությունն այն թվագրում է XX դարի սկզբով, իսկ գիտական հրապարակման մեջ նույն համարով առարկան վերագրված է XIX դարին։ Այս տարբերությունը պարզելու համար հարկավոր կլիներ ստուգել թանգարանի գույքամատյանը։ Թանգարանը գլխավոր զարդապատկերը բնորոշում է որպես խնձորակիր ճյուղերով կենաց ծառ։ Այն ուղղահայաց առանցքով կրկնված է երեք անգամ, իսկ տարածությունը լրացնում են ճյուղերը, տերևներն ու վարդյակները։ Այստեղ դիտումը սկսվում է պարզ նկատառումից․ խոշոր տարրերը ձևավորում են հաջորդականությունը, իսկ փոքրերը մակերեսը կապում են մեկ ամբողջության մեջ։
Փորձենք մտովի հեռացնել վարդյակներն ու կողային ճյուղերը։ Կմնա ուղղահայաց մի կառուցվածք՝ գրեթե հորինվածքի կմախքը։ Իսկ եթե նայենք միայն մանր տարրերին, հեշտությամբ կկորցնենք ամբողջի ռիթմը։ Ուստի օգտակար է գորգը դիտել երկու մասշտաբով՝ նախ ամբողջությամբ, ապա մանրամասն։ Ծառի երեք կրկնությունները կարելի է հաշվել։ Նախշի անվանումը կարելի է ստուգել կատալոգում։ Իսկ այն ենթադրությունը, թե յուրաքանչյուր ծառ անպայման նշանակում է որոշակի ընտանիքի մեկ սերունդ, արդեն առանձին ապացույց կպահանջեր։
Այս գորգն ունի թանգարանի նշած ևս մեկ առանձնահատկություն․ վերին հատվածում սպիտակավուն հիմնագույնը փոխվում է կարմիրի։ Դրա շնորհիվ համաչափ հորինվածքի հետևում տեսնում ենք կատարման սեփական առանձնահատկություններն ունեցող իրական առարկան։ Թե ինչու է գույնը փոխվել, համառոտ նկարագրությունը չի բացատրում։ Թելի պակասը, գիտակցված մտահղացումը կամ աշխատանքի հանգամանքները կլինեին միայն ենթադրություններ։ Երբեմն գորգի մասին ուշադիր պատմել նշանակում է հենց նկատել մանրամասնությունը և վարպետի փոխարեն չհորինել դրա պատճառը։
Երևան, 1930-ականներ․ հին նախշի նոր կյանքը
Նույն թանգարանի 14 համարի վիշապագորգն արդեն վերաբերում է 1930-ական թվականներին և կապված է Երևանի «Երևանգորգ» արտելի հետ։ Անգլերեն նկարագրության մեջ որպես նյութ նշված են բուրդն ու բամբակը։ Թանգարանը պարզաբանում է, որ արտելը փոքր չափերով վերարտադրում էր XVII դարի օրինակներից հայտնի վիշապագորգերի տիպը։ Այսպես կողք կողքի են հայտնվում երկու տարբեր ժամանակներ՝ գեղարվեստական նախատիպի տարիքը և տվյալ իրի ստեղծման թվականը։
Այս տարբերությունը հատկապես օգտակար է հիշել «հնագույն» թվացող զարդանախշին նայելիս։ Ճանաչելի հորինվածքը կարող է շարունակվել մի քանի դար անց։ Դրա կրկնությունը պատմում է վարպետների ընտրության, ժառանգության պահպանման ու վերաիմաստավորման մասին։ Իր նախատիպից շատ ավելի ուշ պատրաստված աշխատանքն ունի սեփական պատմական արժեքը․ այն ցույց է տալիս, թե որ պատկերներն էին համարում արժանի առօրյա կյանք վերադարձնելու։
Նյութերը նույնպես ճշգրիտ նկարագրություն են պահանջում։ Հենքը, միջնաթելն ու խավը տարբեր գործառույթներ ունեն, ուստի «բուրդ և բամբակ» գրառումն առանց լրացուցիչ ուսումնասիրության չի կարելի դարձնել մանրամասն տեխնիկական բնութագիր։ Դիմային կողմի փոքր լուսանկարով դժվար է ստուգել հանգույցի կառուցվածքը կամ յուրաքանչյուր թելի բաղադրությունը։ Թանգարանային գույքահամարն այստեղ ավելի օգտակար է, քան վստահ տեսողական տպավորությունը․ այն պատկերը կապում է որոշակի գրառման հետ և օգնում ուշ վերարտադրությունը չշփոթել վաղ նմուշի հետ։
Ինչպես նայել՝ ավելին տեսնելու համար
Հարմար է սկսել գորգի կառուցվածքից՝ կենտրոնական դաշտից, եզրագոտուց, խոշոր պատկերներից և կրկնություններից։ Հետո արժե կարդալ նկարագրությունը՝ առանձին ուշադրություն դարձնելով թվագրմանը, նյութին, վայրին և վերագրման վստահության աստիճանին։ Վերջում կարելի է վերադառնալ մանրամասներին՝ տառերին, գունափոխություններին, գլխավոր տարրերի միջև տեղավորված փոքր պատկերներին։ Ամբողջից դեպի մասնավորը շարժվելը զարդանախշի գեղեցկությունը կապում է առարկայի պատմության հետ։
Մի համընդհանուր բառարան, որտեղ յուրաքանչյուր շեղանկյան կամ կեռիկի ընդմիշտ տրված է մեկ նշանակություն, չափազանց արագ կփակեր այս հարցերը։ Ավելի կարևոր է հասկանալ, թե ով և ինչ հիմքով է առաջարկել մեկնաբանությունը։ Սալմաստի կոնկրետ գորգի համար թանգարանի տված «կենաց ծառ» բնորոշումը կարելի է ճշգրիտ փոխանցել, իսկ ստեղծողի անձնական ցանկությունները մնում են անհայտ։ Հայկական գորգերն ավելի արտահայտիչ են դառնում, երբ պահպանում ենք այս տարբերությունը։ Այդժամ մեր առջև և՛ գեղարվեստական ավանդույթն է, և՛ մարդկային բազմաթիվ առանձին աշխատանքներ՝ յուրաքանչյուրն իր ժամանակով, կառուցվածքով ու պահպանված վկայություններով։
