Կան ստեղծագործություններ, որոնք սկզբում ծնվում են կոնկրետ խնդիր լուծելու համար, սակայն ժամանակի ընթացքում վերածվում են շատ ավելի մեծ երևույթի։ Հայկական այբուբենը ստեղծվեց V դարի սկզբին՝ հայերենը գրավոր արտահայտելու համար, բայց շատ արագ դարձավ գրականության, կրթության, աստվածաբանության, պատմագրության, գրքարվեստի և ընդհանրապես հայկական մշակույթի պահպանման կարևորագույն հիմքերից մեկը։ Ավելի քան տասնվեց դար անց հայերեն տառերով շարունակում են գրել գրքեր և հաղորդագրություններ, տպագրել թերթեր, ստեղծել տառատեսակներ, կայքեր ու հավելվածներ։ Միաժամանակ դրանք շարունակում են մնալ նաև գեղարվեստական պատկերներ․ տառերը փորագրվել են քարի վրա, վերածվել ձեռագրերի զարդանախշերի, օգտագործվել գորգագործության և ասեղնագործության մեջ։
V դարի սկզբին Հայաստանն արդեն քրիստոնեական երկիր էր, սակայն նրա քաղաքական վիճակը գնալով բարդանում էր։ Հայոց թագավորության բաժանումից հետո երկիրը հայտնվել էր Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի՝ երկու հզոր քաղաքական ու մշակութային աշխարհների միջև։ Եկեղեցական արարողություններում և կրթության մեջ լայնորեն կիրառվում էին հունարենն ու ասորերենը։ Սուրբ գրքերը կարդացվում էին այդ լեզուներով, ապա բացատրվում ժողովրդին հայերենով։ Մի հասարակության համար, որի հիմնական խոսակցական լեզուն հայերենն էր, սեփական զարգացած գրային համակարգի բացակայությունը լուրջ սահմանափակում էր։
Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ Մեսրոպ Մաշտոցից առաջ հայերն ընդհանրապես չէին օգտվում գրերից։ Հայաստանի տարածքում դարեր շարունակ կիրառվել են տարբեր գրային համակարգեր՝ արամեերեն, հունարեն, միջին պարսկերեն և այլ լեզուների գրեր։ Գոյություն ունեն նաև գիտական քննարկումներ հայերենը ավելի վաղ գրառելու հնարավոր փորձերի մասին։ Սակայն V դարի սկզբին չկար ընդհանուր ընդունված գրային համակարգ, որը լիարժեքորեն կարտահայտեր հայերենի հնչյունական համակարգը և հարմար կլիներ գրականության, կրթության ու եկեղեցական լայն կիրառության համար։
Այս խնդրի լուծումը առաջին հերթին կապված է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հետ։ Նա ծնվել է մոտավորապես IV դարի կեսերին Տարոն գավառում, ստացել է կրթություն, տիրապետել մի քանի լեզուների և որոշ ժամանակ ծառայել պետական կառավարման համակարգում։ Հետագայում Մաշտոցը նվիրվել է հոգևոր և կրթական գործունեությանը։ Հենց քարոզչական աշխատանքի ընթացքում նա հատկապես սուր կերպով բախվեց խնդրին․ կրթություն տարածել և քրիստոնեական գրականությունը հայերենով փոխանցել առանց համապատասխան գրային համակարգի չափազանց դժվար էր։
Այբուբենի ստեղծումը միայն մեկ մարդու անհատական նախագիծ չէր։ Մաշտոցը գործում էր կաթողիկոս Սահակ Պարթևի և հայոց արքա Վռամշապուհի աջակցությամբ։ Այդ համագործակցությունը սկզբունքային նշանակություն ունեցավ։ Գրային համակարգ ստեղծելու համար բավական չէ միայն նոր նշաններ հորինել․ անհրաժեշտ է դպրոցներ հիմնել, թարգմանիչներ պատրաստել, մարդկանց սովորեցնել կարդալ ու գրել և նոր համակարգը ներմուծել հասարակական կյանք։ Եկեղեցու և պետական իշխանության աջակցությունը հենց դա էլ հնարավոր դարձրեց։
Հայկական աղբյուրները պատմում են, որ սկզբում փորձ է արվել օգտագործել այսպես կոչված Դանիելյան նշանագրերը՝ նշաններ, որոնք հայտնաբերվել էին ասորի Դանիել եպիսկոպոսի մոտ։ Ենթադրվում էր, որ դրանք հնարավոր կլինի օգտագործել հայերենը գրառելու համար։ Սակայն գործնական կիրառությունից հետո պարզ դարձավ, որ այդ համակարգը չի կարող ճշգրիտ արտահայտել հայերենի բոլոր հնչյունները։ Մաշտոցին անհրաժեշտ էր ոչ թե հայերեն խոսքը մոտավոր գրառելու միջոց, այլ լեզվի հնչյունական կառուցվածքին համապատասխան լիարժեք այբուբեն։
Մոտ 405 թվականին այդ համակարգը ստեղծվեց։ Սկզբնական հայկական այբուբենը բաղկացած էր 36 տառից։ Նրա գլխավոր առավելություններից մեկը իր ժամանակի համար հնչյունների և գրային նշանների շատ ճշգրիտ համապատասխանությունն էր։ Մաշտոցը, անշուշտ, ծանոթ էր հունական, ասորական և այլ գրային ավանդույթներին, սակայն ստեղծված համակարգը չդարձավ գոյություն ունեցող որևէ այբուբենի պարզ պատճենը։ Այն հարմարեցված էր հենց հայերենի առանձնահատկություններին։
Այդպես ստեղծվեցին այն տառերը, որոնք այսօր էլ անմիջապես ճանաչելի են հայերեն իմացող յուրաքանչյուր մարդու համար՝ Ա, Բ, Գ, Դ, Ե և մաշտոցյան այբուբենի մնացած նշանները։ Ժամանակակից մարդու համար սա կարող է պարզապես այբուբեն թվալ։ Սակայն V դարի սկզբի Հայաստանի համար այն շատ ավելին էր նշանակում․ երկիրը հնարավորություն ստացավ մայրենի լեզվով ձևավորել սեփական գրավոր մշակույթը և այն առանց այլ լեզուների միջնորդության փոխանցել հաջորդ սերունդներին։
Հայերենը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, սակայն կազմում է նրա առանձին ինքնուրույն ճյուղը։ Հայերենի հնչյունական համակարգը զգալիորեն տարբերվում էր հունարենից, ասորերենից և միջին պարսկերենից։ Հենց այդ պատճառով որևէ այլ այբուբենի ուղղակի փոխառությունը խնդիրը ամբողջությամբ չէր լուծի։ Մաշտոցը ստեղծեց կոնկրետ լեզվի համար նախատեսված գործիք, և հենց դրանով էլ մեծապես բացատրվում է ստեղծված համակարգի կենսունակությունը։
Հայկական ավանդության համաձայն՝ նոր այբուբենով գրված առաջին նախադասություններից մեկը եղել է Առակաց գրքից վերցված խոսքը․ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։ Ժամանակակից հայերենով այն կարելի է հասկանալ որպես՝ «Ճանաչել իմաստությունն ու խրատը, հասկանալ հանճարի խոսքերը»։ Նոր գրավոր մշակույթի սկզբի համար դժվար է ավելի խորհրդանշական նախադասություն պատկերացնել։ Այբուբենը հենց սկզբից դարձավ ոչ միայն խոսքը գրառելու, այլև գիտելիք և կրթություն փոխանցելու միջոց։
Գրերի ստեղծումից հետո սկսվեց լայնածավալ թարգմանական շարժում։ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի շուրջ ձևավորվեց թարգմանիչների ու աշակերտների դպրոց։ Հայերեն էին թարգմանվում աստվածաշնչյան գրքերը, Եկեղեցու հայրերի աշխատությունները, աստվածաբանական երկեր և այլ ստեղծագործություններ։ Սակայն շատ արագ հայ գրիչների գործունեությունը դուրս եկավ միայն կրոնական գրականության սահմաններից։ Թարգմանվում էին նաև փիլիսոփայական, պատմական, քերականական և գիտական աշխատություններ։
Միաժամանակ սկսեց ձևավորվել ինքնուրույն հայկական գրականությունը։ Ստեղծվեցին բնագիր պատմական և աստվածաբանական աշխատություններ։ Ամենակարևոր վաղ շրջանի գործերից մեկը Մաշտոցի աշակերտ Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկն է։ Հենց դրա շնորհիվ մենք այսօր ունենք Մաշտոցի կյանքի և այբուբենի ստեղծման մասին գլխավոր գրավոր աղբյուրներից մեկը։ V դարը հետագայում հայկական մշակութային ավանդության մեջ ստացավ Ոսկեդար անվանումը։ Ընդամենը մի քանի սերնդի ընթացքում լեզուն, որը նախկինում չուներ զարգացած գրքային ավանդույթ, ստացավ գրավոր ստեղծագործությունների մեծ ժառանգություն։
Հայկական թարգմանական դպրոցի նշանակությունը ժամանակի ընթացքում դուրս եկավ Հայաստանի սահմաններից։ Միջնադարյան հայ գրիչներն ու գիտնականները հունարենից, ասորերենից և այլ լեզուներից բազմաթիվ աշխատություններ էին թարգմանում։ Որոշ դեպքերում հենց հայկական տարբերակների շնորհիվ են մեզ հասել հին ստեղծագործությունների բովանդակությունները, որոնց բնագրերը հետագայում կորել են կամ պահպանվել միայն մասնակիորեն։ Այսպիսով, հայկական գրավոր ավանդույթը դարձավ ոչ միայն սեփական մշակույթի պահպանման միջոց, այլ նաև հին և վաղմիջնադարյան աշխարհի մտավոր ժառանգության պահոցներից մեկը։
Դարերի ընթացքում այբուբենի արտաքին տեսքը զարգացավ։ Ժամանակակից հայկական տառերը ամբողջությամբ նույն ձևով չեն գրվում, ինչպես ամենահին ձեռագրերում, սակայն շարունակում են նույն համակարգի մասը մնալ։ Հայկական գրի ամենահին հիմնական ձևը համարվում է երկաթագիրը։ Այն բնորոշվում է խոշոր, մոնումենտալ տառաձևերով, որոնք հատկապես հարմար էին հանդիսավոր ձեռագրերի և քարե արձանագրությունների համար։
Մոտավորապես X դարից լայն տարածում ստացավ բոլորգիրը՝ ավելի կլորավուն և սեղմ գրաձևը։ XIII–XIV դարերում այն դարձավ հիմնական գրքային ձեռագրերից մեկը և հանդիպում է բազմաթիվ միջնադարյան հայկական ձեռագրերում։ Ավելի ուշ զարգացավ նոտրգիրը՝ ավելի արագ և սեղմ գրելու ձևը, որը հարմար էր փաստաթղթերի ու առօրյա գրառումների համար։ Հետագայում տարածվեց նաև շղագիրը՝ կապակցված արագագիր ձևը, որն ազդեց ժամանակակից ձեռագիր հայերենի ձևավորման վրա։ Սրանք տարբեր այբուբեններ չէին, այլ նույն հայկական տառերը գրելու տարբեր եղանակներ։
Հայկական տառերը երկար ժամանակ ունեցել են նաև թվային նշանակություն։ Մինչև ժամանակակից թվանշանների լայն տարածումը յուրաքանչյուր տառ համապատասխանում էր որոշակի թվային արժեքի։ Առաջին ինը տառերը ներկայացնում էին 1-ից 9 թվերը, հաջորդ ինը՝ 10-ից 90 տասնյակները, ապա գալիս էին հարյուրներն ու հազարները։ Օրինակ՝ Ա-ն կարող էր նշանակել 1, Ժ-ն՝ 10, Ճ-ն՝ 100, իսկ Ռ-ն՝ 1000։ Այս համակարգը կիրառվել է ձեռագրերում, արձանագրություններում, թվականների և այլ տվյալների գրառման ժամանակ։
Սակայն ժամանակի ընթացքում հայկական տառը դարձավ ոչ միայն հնչյուն, գրային նշան և թիվ։ Այն դարձավ ինքնուրույն արվեստի գործ։ Միջնադարյան ձեռագրերը հատկապես վառ կերպով ցույց են տալիս այբուբենի այս կողմը։ Գլխի կամ էջի առաջին տառը կարող էր վերածվել բարդ մանրանկարի։ Տառերի գծերը դառնում էին բույսերի ճյուղեր, թռչունների, կենդանիների, ձկների կամ երևակայական արարածների մարմիններ։ Տառերի մեջ կարող էին հայտնվել մարդկային կերպարներ և երկրաչափական զարդանախշեր։
Գրիչն արդեն պարզապես չէր գրում տեքստը։ Նա հենց գրից պատկեր էր ստեղծում։ Ձևավորվեցին կենդանակերպ, բուսական, մարդակերպ և երևակայական զարդատառեր։ Այդ պատճառով հայկական գրքարվեստը դժվար է ամբողջությամբ առանձնացնել հենց այբուբենից։ Տառը միաժամանակ և՛ տեքստի մաս էր, և՛ պատկերի։
Մեկ միջնադարյան հայկական ձեռագիր ստեղծելը կարող էր հսկայական աշխատանք պահանջել։ Գրիչները արտագրում էին տեքստը, նկարիչները ստեղծում էին մանրանկարները, այլ վարպետներ պատրաստում էին մագաղաթը, ներկերը, կազմը և զարդարանքը։ Հատկապես հարուստ էին զարդարվում Ավետարանները։ Հայկական ձեռագրական արվեստի կենտրոններ կային պատմական Հայաստանի տարբեր շրջաններում և նրա սահմաններից դուրս։ Առանձնապես հայտնի դարձավ Կիլիկյան Հայաստանը, որտեղ XIII–XIV դարերում գրքային մանրանկարչությունը հասավ բացառիկ բարձր մակարդակի։
Նոր դարաշրջան սկսվեց XVI դարում։ 1512 թվականին Հակոբ Մեղապարտը Վենետիկում հիմնեց հայկական տպարան և հրատարակեց «Ուրբաթագիրքը»՝ մեզ հայտնի առաջին հայերեն տպագիր գիրքը։ Դրանով սկսվեց հայկական տպագրության պատմությունը։ Տպագրական մամուլը արմատապես փոխեց գրքերի տարածումը․ այլևս անհրաժեշտ չէր յուրաքանչյուր օրինակ ամբողջությամբ ձեռքով արտագրել, և նույն տառաշարից հնարավոր էր ստանալ բազմաթիվ օրինակներ։
Հայկական գրքի պատմության կարևոր առանձնահատկություններից մեկն էլ սփյուռքի մեծ դերն էր։ Հայկական տպարաններ ստեղծվեցին Վենետիկում, Հռոմում, Ամստերդամում, Կոստանդնուպոլսում, Նոր Ջուղայում և այլ կենտրոններում։ Հայկական այբուբենը կարողացավ միջնադարյան ձեռագրերի աշխարհից անցնել նոր տեխնոլոգիական դարաշրջան՝ պահպանելով իր հիմքը։
Մաշտոցը ստեղծեց 36 տառ, սակայն ժամանակի ընթացքում այբուբենը համալրվեց նոր նշաններով։ Միջնադարում ավելացան Օ և Ֆ տառերը, այդ թվում՝ օտար ծագման բառերի հնչյունները ավելի ճշգրիտ փոխանցելու համար։ և նշանի պատմությունն ավելի բարդ է․ սկզբում այն առաջացել է ե և ւ գրանշանների միացումից, իսկ ժամանակակից արևելահայ գրային ավանդույթում դիտարկվում է որպես առանձին տառ։ Այդ պատճառով այսօր արևելահայ այբուբենի մասին սովորաբար խոսելիս նշվում է 39 տառ։
Այսօր հայերենը գոյություն ունի երկու հիմնական գրական տարբերակով՝ արևելահայերեն և արևմտահայերեն։ Արևելահայերենը Հայաստանի Հանրապետության պետական լեզուն է և կիրառվում է նաև մի շարք այլ հայկական համայնքներում։ Արևմտահայերենը պատմականորեն զարգացել է հատկապես Օսմանյան կայսրության հայության միջավայրում և այսօր պահպանվում է գլխավորապես սփյուռքի տարբեր համայնքներում։ Երկու տարբերակների միջև կան արտասանության, քերականության, բառապաշարի և ուղղագրության տարբերություններ, սակայն երկուսն էլ օգտագործում են հայկական գիրը։
Դարեր շարունակ տառերը ապրել են ոչ միայն գրքերում։ Դրանք փորագրվել են եկեղեցիների, վանքերի, ամրոցների, կամուրջների, տապանաքարերի և խաչքարերի վրա։ Շինարարական արձանագրությունները պահպանել են պատվիրատուների և վարպետների անունները, հիշատակագրերը պատմել են իրադարձությունների ու նվիրատվությունների մասին, իսկ խաչքարերի գրությունները դարձել են ընդհանուր քարե հորինվածքի մաս։ Այդ պատճառով հայկական վիմագրությունն այսօր երկրի պատմությունն ուսումնասիրելու կարևորագույն աղբյուրներից մեկն է։
Քարի վրա պահպանվել են մարդկանց անուններ, թվականներ և իրադարձություններ, որոնք երբեմն ընդհանրապես չեն հայտնվել տարեգրություններում։ Բառացիորեն Հայաստանի պատմության մի մասը գրված է նրա եկեղեցիների, վանքերի և ամրոցների պատերին։
2019 թվականին UNESCO-ի Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում ընդգրկվեց «Հայկական տառարվեստը և դրա մշակութային դրսևորումները»։ Այստեղ կարևոր է ճիշտ հասկանալ, թե ինչ է ճանաչվել։ Խոսքը ոչ թե պարզապես այբուբենի՝ որպես տառերի հավաքածուի մասին է, այլ հայկական գրի գեղարվեստական կիրառման բազմադարյա կենդանի ավանդույթի։
Հայկական տառերը կարող են վերածվել հանգույցների, բույսերի, թռչունների, կենդանիների, մարդկային և երևակայական կերպարների։ Եվ այդ ավանդույթը չի մնացել միայն միջնադարյան ձեռագրերում։ Այն այսօր էլ շարունակվում է գեղագրության, ասեղնագործության, գորգագործության, ոսկերչության, փորագրության, քանդակագործության, գրաֆիկական դիզայնի և արվեստի այլ ոլորտներում։
Հայկական այբուբենի թերևս ամենազարմանալի հատկություններից մեկը տարբեր տեխնոլոգիական դարաշրջաններով անցնելու կարողությունն է։ Սկզբում հայերեն գրում էին մագաղաթի վրա և տառերը փորագրում քարի մեջ։ Հետո տարածվեցին թղթե ձեռագրերն ու տպագիր գրքերը։ Ավելի ուշ հայկական տառերը տեղափոխվեցին գրամեքենաներ և տպագրական սարքեր, իսկ հետո՝ համակարգիչներ, Unicode համակարգ, կայքեր, հավելվածներ և սմարթֆոններ։
Այսօր մարդը կարող է վայրկյանի մի մասում աշխարհի մյուս ծայրը ուղարկել հաղորդագրություն այն նշաններով, որոնց հիմքը ստեղծվել է ավելի քան տասնվեց դար առաջ։ Տեխնոլոգիաները գրեթե անճանաչելիորեն փոխվել են, իսկ այբուբենը պահպանվել է։
Հենց այդ պատճառով հայկական գրի պատմությունը հնարավոր չէ սահմանափակել միայն 36 տառերի ստեղծման պատմությամբ։ Այբուբենի շնորհիվ հնարավոր դարձավ հայերեն համակարգված թարգմանական գործունեությունը, սեփական գրականության զարգացումը, պատմության գրառումը, աստվածաբանական և գիտական աշխատությունների ստեղծումը և դրանց փոխանցումը հաջորդ սերունդներին։
Մի քանի դար անց տառերը դարձան ձեռագրային արվեստ։ Ավելի քան հազար տարի անց՝ տպագիր տառատեսակ։ Այսօր դրանք նաև թվային կոդ են էկրանի վրա։
Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում էր գրային համակարգ։ Պատմությունն այն վերածեց գրքի և քարի վրա գրված արձանագրության, մանրանկարի և զարդանախշի, կրթության և պատմական հիշողության գործիքի։
Եվ ավելի քան տասնվեց դար անց հայկական այբուբենը մնում է ոչ թե թանգարանային ժառանգություն, այլ կենդանի մշակույթի մաս։
