Պատկերացրեք, որ հազար տարի անց մի պատմաբան փորձում է հասկանալ մեր ժամանակաշրջանը։
Նա սոցիալական ցանցեր չունի։
Չկան նամակագրության արխիվներ։
Չկան լուսանկարներ։
Չկան բանկային հավելվածներ։
Մնացել են միայն պատերը։
Ի՞նչ կգրեինք դրանց վրա, եթե իմանայինք, որ հենց այդ բառերն են մեզնից հետո ապրելու ևս տասը դար։
Միջնադարյան հայերը թողել են իրենց պատասխանը։
Եկեղեցիների, վանքերի, ամրոցների, կամուրջների և խաչքարերի վրա նրանք փորագրում էին ոչ միայն աղոթքներ։
Այստեղ կարելի է հանդիպել շինարարների և իշխանների անուններ։
Պայմանագրեր։
Հողերի և խաղողի այգիների նվիրատվություններ։
Ցուցումներ այն մասին, թե մարդու հիշատակի համար քանի պատարագ պետք է մատուցվի։
Տեղեկություններ հարկերի մասին։
Գյուղերի անուններ։
Վաղուց անհետացած մարդկանց անուններ։
Զգուշացումներ նրանց, ովքեր կհամարձակվեին խախտել պայմանավորվածությունը։
Երբեմն էլ՝ իսկական անեծքներ։
Միջնադարյան հայկական պատը կարող էր միաժամանակ լինել հուշարձան, իրավական փաստաթուղթ, արխիվ և ապագային ուղղված հաղորդագրություն։
Հենց այդ պատճառով վիմագրությունը՝ կարծր նյութերի վրա արված արձանագրությունների ուսումնասիրությունը, պատմաբաններին երբեմն տալիս է այնպիսի տեղեկություններ, որոնք նույնիսկ տարեգրությունները չեն տալիս։
Տարեգիրը կարող էր պատմել թագավորների և պատերազմների մասին։
Պատը կարող էր հայտնել, թե ով է վանքին այգի նվիրել։
Ում էր պատկանում ջրաղացը։
Ով էր կառուցել գավիթը։
Ինչ էր կոչվում վաղուց անհետացած բնակավայրը։
Եվ ինչ էր սպասում նրան, ով կփորձեր հետ վերցնել նվիրաբերված հողը։
Այս արձանագրությունների ամենահետաքրքիր հատկությունը դրանց կոնկրետությունն է։
Միջնադարյան մարդը պարտադիր չէր, որ փորձեր մեզ «Հայաստանի պատմություն» պատմել։
Նա լուծում էր իր սեփական խնդիրը։
Ուզում էր ամրագրել նվիրատվությունը։
Ապահովել իր մահից հետո աղոթքների շարունակությունը։
Գրանցել սեփականության իրավունքը։
Թողնել իր անունը։
Հենց այդ պատճառով դարեր անց այդ տեքստերը երբեմն զարմանալիորեն կենդանի են թվում։
Հայկական վանքերի պատերին հաճախ հանդիպում են նվիրատվական արձանագրություններ։
Մարդը կարող էր տեղեկացնել, որ վանքին է փոխանցել հող, այգի, խաղողի այգի, ջրաղաց, տուն, անասուն կամ եկամտի այլ աղբյուր։
Փոխարենը վանական եղբայրությունը կարող էր պարտավորվել որոշակի թվով պատարագներ մատուցել նվիրատուի և նրա ընտանիքի հիշատակին։
Այսինքն՝ մեր առջև փաստորեն պայմանագիր է։
Մի կողմը գույք է փոխանցում։
Մյուսը պարտավորություն է ստանձնում։
Միայն թե նոտարական արխիվում պահվելու փոխարեն այդ փաստաթուղթը փորագրվում էր անմիջապես եկեղեցու պատին։
Եվ սա ակնհայտ առավելություն ուներ։
Թղթե փաստաթուղթը կարելի է կորցնել։
Թաքցնել։
Ոչնչացնել։
Կեղծել։
Փորձեք աննկատ վերացնել տաճարի ճակատին փորագրված մի քանի տողանոց արձանագրությունը, որը տեսնում է ամբողջ համայնքը։
Քարը մասնավոր պայմանավորվածությունը վերածում էր հրապարակային փաստի։
Հենց այդ պատճառով միջնադարյան հայկական արձանագրությունները երբեմն հիշեցնում են ժամանակակից պետական գրանցամատյաններ։
Միայն թե գրանցման համակարգը հենց ճարտարապետությունն էր։
Վանքերում պահպանվել են տեքստեր, որոնք մանրամասն թվարկում են նվիրաբերված ունեցվածքը։
Օրինակ՝ կարելի է հանդիպել խաղողի այգիների մասին գրառումների։
Միջնադարում խաղողի այգին պարզապես գեղեցիկ տարածք չէր։
Այն ակտիվ էր։
Բերքի աղբյուր։
Գինու աղբյուր։
Եկամտի աղբյուր։
Ուստի տեղեկությունն այն մասին, թե ով է այն նվիրել և ում է այժմ պատկանում հողը, լիովին նյութական նշանակություն ուներ։
Այսպիսի տվյալները հատկապես արժեքավոր են տնտեսական պատմություն ուսումնասիրողների համար։
Մի կարճ արձանագրությունից երբեմն կարելի է հասկանալ, որ տվյալ տարածքում գոյություն են ունեցել խաղողի այգիներ, ում է պատկանել հողը և ինչպիսի տնտեսական հարաբերություններ են կապել վանքը տեղի ազնվականության հետ։
Մրենի եկեղեցու պատերին պահպանվել են միջնադարյան արձանագրություններ, որոնք հիշատակում են խաղողի այգիների նվիրատվություններ։
Այլ վանական արձանագրություններում հանդիպում են այգիներ, հողատարածքներ, գյուղեր և տնտեսական կառույցներ։
Աստիճանաբար պարզ է դառնում, որ միջնադարյան վանքը միայն աղոթքի վայր չէր։
Այն կարող էր լինել խոշոր հողատեր, կրթական կենտրոն, արժեքների պահպանման վայր և տարածաշրջանային տնտեսության կարևոր մասնակից։
Ավելի հետաքրքիր է հասկանալ, թե նվիրատուն ինչ էր ստանում դրա դիմաց։
Ոչ շահույթ՝ ժամանակակից իմաստով։
Հիշողություն։
Արձանագրություններում կարելի է տեսնել պայմանավորվածություններ այն մասին, որ որոշակի օրերին մարդու կամ նրա հարազատների համար պետք է պատարագ մատուցվի։
Երբեմն նշվում էր նույնիսկ կոնկրետ տոնը կամ պատարագների թիվը։
Մարդը կարծես փորձում էր պայմանագիր կնքել ժամանակի հետ։
Նա այժմ նյութական արժեք էր փոխանցում, որպեսզի իր անունը շարունակի հնչել մահից հետո։
Միջնադարյան քրիստոնեական հասարակության համար սա կրոնական իմաստ ուներ։
Բայց միաժամանակ նաև հիշողությունը պահպանելու ձև էր։
Հենց այդ պատճառով յոթ կամ ութ դար անց մենք դեռ գիտենք մարդկանց անուններ, որոնք այլապես կարող էին ամբողջությամբ անհետանալ պատմությունից։
Նվիրատուները հաճախ մտածում էին ոչ միայն իրենց մասին։
Արձանագրության մեջ կարող էին թվարկվել ամուսինները, երեխաները, ծնողները և տոհմի այլ ներկայացուցիչներ։
Պատը վերածվում էր ընտանեկան արխիվի։
Երբեմն մեկ տեքստ այսօր հնարավորություն է տալիս վերականգնել իշխանական ընտանիքի տոհմաբանության մի մասը։
Այդպես է եղել, օրինակ, Դադիվանքի որոշ արձանագրությունների դեպքում․ հետազոտողները դրանք օգտագործել են ոչ միայն վանքի պատմությունը ուսումնասիրելու, այլև Խաչենի իշխանական տան ազգակցական կապերն ու հին աշխարհագրական անունները ճշտելու համար։
Ստացվում է զարմանալի պատկեր։
Միջնադարյան մարդը արձանագրություն էր պատվիրում իր հիշատակի և հոգու փրկության համար։
Դարեր անց պատմաբանը այն կարդում է որպես տվյալների բազա։
Բայց ոչ բոլոր արձանագրություններն էին խաղաղ հիշատակի խնդրանքներ։
Միջնադարյան իրավական ձևակերպումները երբեմն շատ ավելի խիստ էին։
Եթե մարդը վանքին գույք էր նվիրում, ուզում էր վստահ լինել, որ քսան, հիսուն կամ հարյուր տարի անց նոր իշխանը, ազգականը կամ պաշտոնյան այդ նվերը հետ չի վերցնի։
Ի՞նչ անել, եթե պայմանագրերի պետական կատարման համակարգը սահմանափակ է։
Պայմանագրին ավելացնել հավերժական պատիժ։
Անեծք։
Հայկական պատերին հանդիպում են նախազգուշացումներ նրանց, ովքեր կխախտեն գրվածը։
Ձևակերպումները կարող էին խոստանալ Աստծո անեծք, եկեղեցուց հեռացում կամ նույն ճակատագիրը, ինչ աստվածաշնչյան դավաճաններին ու մեղավորներին։
Այսօր սա անսովոր է հնչում։
Բայց միջնադարյան հասարակության մեջ նման բանաձևը պարզապես տեքստի զարդարանք չէր։
Այն պարտավորությունը ուժեղացնում էր բարոյական և կրոնական հեղինակությամբ։
Ծարաքարի վանքի X դարի արձանագրություններից մեկը նվիրատվության հիշատակումից հետո զգուշացնում է, որ գրվածի դեմ ելնողը անիծված կլինի։
Մեկ այլ միջնադարյան նվիրատվական տեքստում խախտողին սպառնում են անիծյալների շարքում հայտնվել և «սատանայի հետ բաժին ունենալ»։
Սա փաստորեն իր ժամանակի իրավական վերապահում էր։
Միայն թե ժամանակակից պայմանագիրը կարող է ավարտվել դատարանի և կողմերի պատասխանատվության մասին դրույթով։
Միջնադարյանը կարող էր ավարտվել հավերժական անեծքի սպառնալիքով։
Հատկապես արտահայտիչ են XIII դարի արձանագրությունները։
Դադիվանքի նվիրատվական արձանագրություններից մեկում իշխանը հայտնում է վանքին փոխանցված կալվածքների մասին, որից հետո զգուշացում է ուղղվում նրան, ով հետ կվերցնի նվերը կամ կվերացնի սահմանված պատարագը։
Խախտողին անիծում են 318 հայրերի անունով և նրա ճակատագիրը կապում Հուդայի ու քրիստոնեական ավանդության այլ անիծյալ կերպարների հետ։
Ինչո՞ւ հենց 318։
Թիվը վերաբերում է Նիկիայի առաջին տիեզերական ժողովի հայրերի ավանդական թվին։
Միջնադարյան ընթերցողը այս բանաձևը շատ ավելի լավ էր հասկանում, քան մենք այսօր։
Սա պարզապես «ես շատ կբարկանամ» չէր։
Այն նշանակում էր հնարավոր խախտողին հակադրել ամբողջ Եկեղեցու հեղինակությանը։
Բայց պատերը պատմում են ոչ միայն հարուստ իշխանների մասին։
Երբեմն կարճ արձանագրությունը մոռացությունից վերադարձնում է մի մարդու, որի մասին այլ տեղեկություն գրեթե չունենք։
Մրենի հին եկեղեցու պատերից մեկին պահպանվել է փոքրիկ գրառում, որի իմաստը տեղացի քահանային հիշելու խնդրանքն է։
Մի քանի բառ։
Անուն։
Մասնագիտություն։
Եվ ավելի քան հազար տարի անց այդ մարդը մեզ համար դեռ գոյություն ունի գոնե մեկ տողով։
Հենց այստեղ հատկապես զգացվում է մեծ և փոքր պատմության տարբերությունը։
Մեծ պատմությունը հիշում է Հերակլ կայսրին։
Բագրատունյաց արքաներին։
Պատերազմները։
Դինաստիաները։
Փոքրիկ արձանագրությունը կարող է պահպանել գյուղական քահանայի անունը։
Երկու պատմություններն էլ նույն պատի վրա են։
Քարե արձանագրությունները նաև ամրագրում էին հենց շինարարությունը։
Այսօր զբոսաշրջիկը նայում է եկեղեցուն և տեսնում ճարտարապետություն։
Միջնադարյան մարդը կարող էր տեսնել նաև տեքստ, որը հայտնում էր, թե ով է կառուցել շենքը, որ իշխանի կամ եպիսկոպոսի օրոք և ինչ նպատակով։
Երբեմն հենց այդպիսի գրառումն է թույլ տալիս ճշգրիտ թվագրել հուշարձանը։
Կամ, ընդհակառակը, ստեղծում է նոր խնդիր, որովհետև տեքստի մի մասը վնասված է։
Մրենի ճակատին պահպանվել է VII դարի մեծ շինարարական արձանագրություն, որտեղ հիշատակվում են Բյուզանդիայի կայսր Հերակլը, հայ ազնվականության և եկեղեցական իշխանության ներկայացուցիչներ։
Տեքստի մի մասը կորած է։
Հենց այդ պատճառով հետազոտողները տասնամյակներով վիճել են եկեղեցու կառուցման ճշգրիտ թվագրության շուրջ։
Քարը թվում է հավերժական։
Քարի վրայի տեքստը՝ ոչ։
Երկրաշարժը կարող է քանդել պատը։
Քարե բլոկը կարող են օգտագործել մեկ այլ շինության մեջ։
Արձանագրությունը կարող է աստիճանաբար մաշվել անձրևից ու սառնամանիքից։
Երբեմն այն ոչնչացնում է մարդը։
Կան դեպքեր, երբ XIX կամ XX դարի հետազոտողները հասցրել են արտագրել տեքստը, իսկ ավելի ուշ հենց քարը կորել է։
Այդ դեպքում հին գիտնականի պատճենը դառնում է միակ վկայությունը, որ արձանագրությունն ընդհանրապես գոյություն է ունեցել։
Սա ստիպում է այլ կերպ նայել «աղբյուր» բառին։
Պատմական աղբյուրը պարտադիր չէ հին առարկա լինի, որը հանգիստ պահվում է թանգարանում։
Երբեմն աղբյուրը գոյություն ունի միայն այն պատճառով, որ հարյուր տարի առաջ ինչ-որ մեկը կանգնել է քայքայվող պատի առջև և տառերը արտագրել իր նոթատետրում։
Հայկական միջնադարյան վիմագրությունը առանձնանում է նաև տեղեկությունների ծավալով։
XI դարից սկսած երկար արձանագրությունները այնքան շատացան, որ վարպետները ստիպված էին խնայել քարի մակերեսը։
Կիրառվում էին հապավումներ և հատուկ գրային եղանակներ։
Պատճառը շատ գործնական էր․ սահմանափակ մակերեսի վրա պետք էր տեղավորել ծավալուն հրովարտակներ, կարգադրություններ, իրավական որոշումներ, նվիրատվական և հիշատակային տեքստեր։
Սա արդեն բոլորովին նման չէ «այսինչը կառուցեց եկեղեցին» մի քանի բառանոց գրությանը։
Պատը կարող էր կրել իսկական փաստաթուղթ։
Մենք սովոր ենք տաճարը առաջին հերթին ընկալել որպես ճարտարապետություն։
Բայց միջնադարյան մարդու համար ճակատը նաև տեղեկատվական տարածք էր։
Մի տեքստը պատմում էր նվիրատվության մասին։
Մյուսը՝ շինարարության։
Երրորդը՝ իրավունքների։
Չորրորդը խնդրում էր աղոթել։
Հինգերորդը զգուշացնում էր ապագա խախտողներին։
Ինչ-որ իմաստով պատերը միաժամանակ կատարում էին հայտարարությունների տախտակի, նոտարական արխիվի և հիշատակի էջի գործառույթ։
Ընդ որում՝ դրանք կարդալու էին ոչ միայն ժամանակակիցները։
«Թող հիշեն» կամ «հիշեցեք» իմաստով ձևակերպումները հենց սկզբից ուղղված էին նրանց, ովքեր գալու էին հետո։
Վանականների հաջորդ սերունդներին։
Հավատացյալներին։
Ճանապարհորդներին։
Մեզ։
Սա հատկապես լավ է երևում Գեղարդում։
Այսօր այցելուն կարող է անցնել տասնյակ արձանագրությունների կողքով, որովհետև հայացքն առաջին հերթին կանգնում է ճարտարապետության, խաչքարերի և ժայռափոր սրահների վրա։
Բայց UNESCO-ն առանձին նշում է, որ համալիրի ներքին պատերին կան բազմաթիվ արձանագրություններ, որոնք արձանագրում են նվիրատվություններ։
XIII դարի մարդու համար այս տեքստերը վանքի նույնքան բնական մասն էին, որքան կամարներն ու սյուները։
Ճարտարապետությունը ցույց էր տալիս, թե որտեղ ես գտնվում։
Արձանագրությունը՝ ում և ում շնորհիվ է պատկանում կամ գոյություն ունի այդ ամենը։
Հաղպատում զանգակատան մուտքի մոտ արձանագրությունը հայտնում է այն մարդու անունը, որի օրոք կառուցվել է այն, և կառուցման տարեթիվը։
Նման տեքստերը այսօր օգնում են հնագետներին և ճարտարապետներին բառացիորեն հավաքել շենքի կենսագրությունը։
Առանց դրանց ժամանակը հաճախ ստիպված կլինեին որոշել միայն շարվածքի ոճով կամ ճարտարապետական համեմատություններով։
Մինչդեռ պատի մեկ տողը կարող է տալ կոնկրետ տարեթիվ։
Մեկ այլ անսպասելի աղբյուր են խաչքարերը։
Դրանց վրա կարող էին նշել պատվիրատուի անունը, վարպետին, կանգնեցման հանգամանքը կամ հիշատակի խնդրանքը։
Օրինակ՝ Գեղարդում արձանագրություններից մեկը թույլ է տալիս իմանալ Թիմոտ և Մխիթար վարպետների անունները, որոնք 1213 թվականին ստեղծել են խաչքար։
Առանց այս մեկ տողի մեր առջև պարզապես գեղեցիկ միջնադարյան քար կլիներ՝ անհայտ հեղինակի ստեղծագործություն։
Այդ տողի շնորհիվ հայտնվում են երկու մարդիկ։
Թիմոտ։
Մխիթար։
Եվ տարեթիվը։
1213 թվական։
Հենց նման մանրամասներն են վիմագրությունը դարձնում գրեթե ժամանակի մեքենա։
Որովհետև տարեգրությունը հաճախ պատմում է, թե ինչ է տեղի ունեցել պետության հետ։
Արձանագրությունը կարող է ասել, թե կոնկրետ ով էր ձեռքում պահել քանդակագործի գործիքը։
Կա նաև արձանագրությունների մեկ այլ տեսակ, որը հատկապես կարևոր է պատմաբանների համար՝ աշխարհագրական անունները։
Նվիրատվական գրությունը կազմող մարդը կարող էր թվարկել գյուղեր, հողեր, գետեր կամ տարածքներ, որոնք մտնում էին նվիրատվության մեջ։
Այս անուններից մի քանիսը հետագայում անհետացել կամ փոխվել են։
Եվ այդ ժամանակ քարը վերածվում է քարտեզի։
Հետազոտողը արձանագրությունը համեմատում է տարեգրությունների, ուշ շրջանի փաստաթղթերի և ժամանակակից աշխարհագրության հետ ու փորձում հասկանալ, թե որտեղ էր գտնվում վաղուց անհետացած բնակավայրը։
Այսպես մեկ տողը կարող է օգնել վերականգնել ոչ միայն մարդու կենսագրությունը, այլև ամբողջ շրջանի քարտեզը։
Երբեմն միջնադարյան արձանագրությունը օգնում է նույնիսկ ճշտել ժամանակակից քաղաքի պատմությունը։
Երևանի միջնադարյան վաղ հիշատակումներից մեկը կապվում է հենց IX դարի եկեղեցական արձանագրության հետ, որտեղ հիշատակվում էին Երևանի հետ կապված կալվածքներ կամ նվիրատվություններ։
Այսինքն՝ ժամանակակից քաղաքի անվան պատմության մի մասը մեզ է հասել ոչ թե գեղեցիկ արքայական տարեգրությունից, այլ եկեղեցու պատին փորագրված տեքստից։
Սա է նման աղբյուրների գլխավոր ուժը։
Դրանք պահպանում են այն, ինչը հեղինակը նույնիսկ «մեծ պատմություն» չէր համարում։
Նրա համար գյուղի անունը ակնհայտ էր։
Հարազատի անունը՝ բոլորին հայտնի։
Հողամասի սահմանը՝ հարևաններին հասկանալի։
Նվիրաբերված կենդանիների թիվը՝ պարզապես գործնական մանրամասն։
Հազար տարի անց հենց այս «սովորական» մանրամասներն են դառնում անգին։
Հետաքրքիր օրինակ է նաև շատ ավելի ուշ ժամանակաշրջանից՝ Սուրբ Հռիփսիմե վանքից։
Հետազոտողները հայտնաբերել են նվիրատվական արձանագրություն, որտեղ նշվում էր վանքին հիսուն ոչխար փոխանցելու մասին՝ բազմացման նպատակով։
Հիսուն ոչխար։
Սա ճակատամարտ չէ։
Ոչ էլ թագավորի թագադրում։
Ոչ աստվածաբանական աշխատություն։
Բայց տնտեսական պատմություն ուսումնասիրողի համար նման մեկ տողը կարող է վանքի տնտեսության, նվիրատվության ձևի և եկեղեցական կյանքի իրական նյութական կողմի մասին պատմել ավելին, քան տասնյակ հանդիսավոր տեքստեր։
Հենց այդ պատճառով պատերը պետք է բառացիորեն կարդալ։
Դրանց մեջ պահպանվել է մեկ այլ Հայաստան։
Ոչ միայն արքաների և զորավարների երկիրը։
Խաղողի այգիների երկիրը։
Ջրաղացների։
Այգիների։
Վանականների։
Վարպետների։
Ընտանեկան նվիրատվությունների։
Սեփականության շուրջ վեճերի։
Մարդկանց, որոնք վախենում էին, որ մի քանի սերունդ անց ինչ-որ մեկը կխախտի իրենց կամքը։
Մարդկանց, որոնք ուզում էին, որ իրենց հիշեն։
Գայթակղություն կա միջնադարյան արձանագրությունը ընկալելու որպես ինչ-որ հանդիսավոր և հեռավոր բան։
Բայց եթե հանենք հին ուղղագրությունն ու կրոնական բանաձևերը, շատ իրավիճակներ զարմանալիորեն ծանոթ են թվում։
«Ես կառուցեցի սա»։
«Ես նվիրեցի այս հողը»։
«Սա պատկանում է վանքին»։
«Հիշեք իմ ընտանիքին»։
«Մի՛ խախտեք պայմանագիրը»։
«Եթե խախտեք, հետևանքները ծանր կլինեն»։
Փոխվել է իրավական փաստաթղթերի լեզուն։
Իսկ մարդու ցանկությունը՝ ամրագրելու իր իրավունքը, ունեցվածքը, հիշողությունն ու կամքը, շատ ավելի քիչ է փոխվել։
Հենց այդ պատճառով հայկական պատերի արձանագրությունները անցյալի պարզապես դեկորատիվ մաս չեն։
Դրանք ձայներ են։
Երբեմն բարձր ու պաշտոնական։
Երբեմն անձնական։
Երբեմն սպառնացող։
Երբեմն ընդամենը մի քանի բառ։
Միջնադարի մարդկանց մեծ մասը ինքնակենսագրություն չի թողել։
Հուշագրություններ չի գրել։
Տարեգրությունների մեջ չի հայտնվել։
Բայց նրանցից ոմանք իրենց անունը թողել են քարի վրա։
Եվ հազար տարի անց դա բավական է եղել, որպեսզի մենք այն նորից կարդանք։
