Եթե Գառնիին հեռվից նայենք, կարող է թվալ, թե փոքրիկ անտիկ տաճարը somehow տեղափոխվել է Հունաստանից կամ Հռոմից և կանգնեցվել հայկական կիրճի եզրին։ Իոնական սյուները, բարձր պատվանդանը, խիստ համաչափ մուտքն ու եռանկյուն ճակտոնը հիշեցնում են Միջերկրածովյան աշխարհի դասական ճարտարապետությունը։ Սակայն Գառնին օտար կառույց չէր, որը պատահաբար հայտնվել էր Հայաստանում։ Այն ձևավորվել է Արշակունյաց Հայաստանի քաղաքական և մշակութային միջավայրում և դարձել տեղական ավանդույթի ու հելլենիստական-հռոմեական աշխարհի փոխազդեցության ամենավառ օրինակներից մեկը։
Ավելին՝ հայտնի տաճարը շատ ավելի մեծ համալիրի միայն մի մասն է։ Նրա սյուների հետևում թաքնված է հնագույն ամրոցի, արքայական նստավայրի, խճանկարներով բաղնիքների, քրիստոնեական եկեղեցու, ավերիչ երկրաշարժի և հայկական ճարտարապետության պատմության ամենահայտնի վերականգնումներից մեկի պատմությունը։
Գառնին գոյություն ուներ հայտնի տաճարից շատ առաջ
Այս վայրի պատմությունը սկսվում է մեր թվարկության I դարից շատ ավելի վաղ։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Գառնիի տարածքը բնակեցված է եղել դեռ խոր հնությունից։ Արդեն Ուրարտուի ժամանակաշրջանում տեղանքը ռազմավարական նշանակություն ուներ, իսկ Արգիշտի I արքայի սեպագիր արձանագրությունը այս տարածքը կապում է մ.թ.ա. VIII դարում Ուրարտական պետության ընդարձակման հետ։
Ուրարտուի անկումից հետո տարածքը շարունակեց մնալ հայկական պետական կազմավորումների քաղաքական տարածքի մաս։ Հատկապես մեծ նշանակություն Գառնին ձեռք բերեց Արտաշեսյանների և Արշակունիների ժամանակաշրջանում։ Տեղանքը գրեթե իդեալական էր ամրոցի համար. Գառնիի սարահարթը բնական բարձրադիր հրվանդան է, որը մի քանի կողմից շրջապատված է Ազատ գետի խոր կիրճով։ Բնությունն ինքն էր այստեղ ստեղծել հզոր պաշտպանական համակարգ, իսկ բաց մուտքի ուղղությունը լրացուցիչ ամրացվել էր քարե պարիսպներով և աշտարակներով։
Ուստի Գառնին պարզապես գեղեցիկ արքայական նստավայր չէր։ Այն ռազմավարական կարևոր կետ էր, որը հնարավորություն էր տալիս վերահսկելու դեպի Արարատյան դաշտ տանող կարևոր ուղղություններից մեկը։
Գառնին և հայոց արքաները
Անտիկ շրջանում Գառնին օգտագործվել է որպես ամրոց և արքայական նստավայր։ Հռոմեացի պատմիչ Տակիտոսը հիշատակում է Գորնեա անունով ամրացված վայր, որը հետազոտողները կապում են Գառնիի հետ։ Համալիրը հատկապես մեծ նշանակություն ստացավ հայոց արքա Տրդատ I-ի օրոք։
Նրա գահակալությունը համընկավ այն ժամանակաշրջանի հետ, երբ Հայաստանը գտնվում էր տարածաշրջանի երկու խոշորագույն տերությունների՝ Հռոմեական կայսրության և Պարթևական թագավորության միջև։ Հայոց գահի համար պայքարը դարձավ հռոմեա-պարթևական մեծ հակամարտության մի մասը։ Ի վերջո ձեռք բերվեց բավական յուրահատուկ քաղաքական փոխզիջում. Հայաստանի արքան շարունակում էր լինել պարթևական Արշակունյաց տոհմի ներկայացուցիչ, սակայն թագը պետք է ստանար հռոմեական կայսրից։
66 թվականին Տրդատ I-ը մեկնեց Հռոմ, որտեղ Ներոն կայսրը հանդիսավորությամբ թագադրեց նրան։ Հայաստան վերադառնալուց հետո սկսվեց արքայական կենտրոնների շինարարության և վերականգնման նոր փուլ։ Հենց այս ժամանակաշրջանի հետ է առավել հաճախ կապվում Գառնիի հայտնի սյունազարդ կառույցի կառուցումը։
Ե՞րբ է կառուցվել տաճարը
Ամենատարածված տեսակետով կառույցը թվագրվում է մեր թվարկության I դարի երկրորդ կեսով՝ Տրդատ I-ի իշխանության ժամանակաշրջանով։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի 1945 թվականին Գառնիում հայտնաբերված հունարեն արձանագրությունը, որտեղ հիշատակվում են Տրդատ արքան և նրա գահակալության տասնմեկերորդ տարին։
Այդ արձանագրության հիման վրա համալիրի շինարարությունն ավանդաբար կապվում է մեր թվարկության 77 թվականի հետ։ Սակայն այստեղ կարևոր է մի ճշտում։ Հանրամատչելի գրականության մեջ այս թվականը հաճախ ներկայացվում է որպես հենց տաճարի կառուցման անվիճելի տարեթիվ, մինչդեռ գիտական պատկերը ավելի բարդ է։
Արձանագրությունը վկայում է Տրդատի օրոք Գառնիում իրականացված շինարարական աշխատանքների մասին, սակայն դրա անմիջական կապը պահպանված սյունազարդ կառույցի հետ, ինչպես նաև տեքստի որոշ հատվածների մեկնաբանությունը շարունակում են քննարկվել հետազոտողների կողմից։ Այդ պատճառով առավել ճիշտ է ասել, որ կառույցը սովորաբար թվագրվում է մեր թվարկության I դարով և կապվում է Տրդատ I-ի գործունեության հետ, թեև ճշգրիտ թվագրումը դեռ գիտական քննարկման առարկա է։
Ո՞ւմ էր նվիրված Գառնին
Գրեթե յուրաքանչյուր զբոսաշրջային ուղեցույց Գառնին ներկայացնում է որպես Միհր աստծուն նվիրված տաճար։ Միհրը հայկական դիցարանի աստվածություններից էր, կապված արևային լույսի և իրանական Միթրայի պաշտամունքի հետ։ Սա հուշարձանի ամենատարածված մեկնաբանությունն է և հիմնվում է նախաքրիստոնեական Հայաստանի կրոնական պատմության ու մի շարք անուղղակի տվյալների վրա։
Սակայն ավանդական մեկնաբանությունը պետք է տարբերել լիովին ապացուցված փաստից։ Չկա որևէ ուղղակի նվիրատվական արձանագրություն, որը միանշանակ վկայեր, որ պահպանված կառույցը Միհրի տաճարն էր։ Որոշ հետազոտողներ առաջադրել են նաև այլ մեկնաբանություններ՝ օրինակ, որ շինությունը կարող էր ունենալ արքայական դամբարանային նշանակություն։
Հետևաբար առավել ճիշտ է ասել, որ Գառնին ավանդաբար համարվում է հեթանոսական տաճար, հավանաբար՝ Միհրի պաշտամունքի հետ կապված, սակայն կառույցի սկզբնական ճշգրիտ նշանակությունը շարունակում է քննարկվել մասնագետների կողմից։ Այս անորոշությունն ավելի հետաքրքիր է դարձնում հուշարձանը. մեր առջև գրեթե երկու հազար տարվա կառույց է, որի նախնական գործառույթի վերաբերյալ որոշ առանցքային հարցեր մինչ օրս բաց են մնում։
Ինչո՞ւ է Գառնին նման հունական տաճարի
Գառնիի գլխավոր առանձնահատկությունը միանգամից նկատելի է։ Ճարտարապետը կիրառել է դասական հունա-հռոմեական ճարտարապետական ավանդույթից եկող հորինվածք։ Շինությունը բարձրացված է քարե բարձր պատվանդանի վրա, գլխավոր մուտքին տանում է լայն մոնումենտալ աստիճանաշար, իսկ կառույցը շրջապատված է իոնական օրդերի 24 սյուներով։
Սյուների վերևում անցնում է անտաբլեմենտը, գլխավոր ճակատը ավարտվում է եռանկյուն ճակտոնով, իսկ կենտրոնում գտնվում է փակ սրահը՝ ցելլան։ Եթե դիտենք միայն ընդհանուր կառուցվածքը, Գառնին իսկապես մոտ է Միջերկրածովյան աշխարհի անտիկ տաճարներին։ Սակայն ավելի ուշադիր դիտելիս ակնհայտ է դառնում, որ այն պարզապես հունական հուշարձանի պատճեն չէ։
Անտիկ ձև՝ հայկական քարով
Գառնիի գլխավոր տարբերություններից մեկը հենց շինանյութն է։ Կառույցը կառուցված է տեղական բազալտից։ Մուգ հրաբխային քարը տաճարին բոլորովին այլ բնույթ է հաղորդում՝ ի տարբերություն շատ հայտնի հունական շինությունների բաց գույնի մարմարի։
Քարե բլոկները մանրակրկիտ մշակվել են և իրար միացվել մետաղական կապերով։ Հատկապես ուշագրավ է դեկորատիվ քանդակագործությունը. քիվերը, խոյակներն ու ճարտարապետական մյուս տարրերը զարդարված են բուսական և երկրաչափական մոտիվներով։ Դասական օրդերային համակարգը այստեղ միավորվում է տեղական մշակութային միջավայրում գոյություն ունեցող գեղարվեստական լուծումների հետ։
Հենց այդ պատճառով Գառնին հետաքրքիր է ոչ թե որպես «հունական տաճար Հայաստանում», այլ որպես մշակութային փոխազդեցության հուշարձան, որը ստեղծվել է Հայոց թագավորությունում՝ մի քանի քաղաքակրթական աշխարհների խաչմերուկում։ Հայաստանը գտնվում էր Հռոմի, Իրանի, Կովկասի և Արևելյան Միջերկրածովքի միջև ու ակտիվորեն փոխազդում էր բոլոր այդ տարածաշրջանների հետ։ Գառնիի ճարտարապետությունը հիանալի կերպով արտացոլում է այդ իրականությունը։
Ինչո՞ւ հենց 24 սյուն
Կառույցը շրջապատված է 24 իոնական սյուներով։ Հանրամատչելի պատմություններում երբեմն կարելի է հանդիպել գեղեցիկ բացատրության, թե յուրաքանչյուր սյուն խորհրդանշում է օրվա մեկ ժամը։ Սակայն նման խորհրդաբանության համար վստահելի պատմական ապացույցներ չկան։
Սյուների քանակը նախևառաջ պայմանավորված է կառույցի ճարտարապետական հորինվածքով։ Սա լավ օրինակ է, թե որքան հեշտ են հին հուշարձանների շուրջ ժամանակակից լեգենդներ ձևավորվում։ Գառնիի իրական ճարտարապետությունն ինքնին բավականաչափ հետաքրքիր է և արհեստական խորհրդաբանության կարիք չունի։
Ոչ միայն տաճար. Գառնիի արքայական համալիրը
Գառնիի ընկալման հիմնական սխալներից մեկն այն է, որ այստեղ իբր գոյություն է ունեցել միայն մեկ առանձին շինություն։ Իրականում մեր առջև ամբողջական ամրացված արքայական համալիր էր։
Հնագետները հայտնաբերել են պալատական կառույցների, ամրոցային պարիսպների, տնտեսական շինությունների և բաղնիքային համալիրի մնացորդներ։ Այսինքն՝ գրեթե երկու հազար տարի առաջ այստեղ ժամանած մարդը կիրճի վրա կանգնած միայն մեկ տաճար չէր տեսնում։ Նրա առջև հայոց արքայի ամբողջական ամրացված նստավայրն էր։
Տաճարը պարզապես այդ տարածքի առավել մոնումենտալ և այսօր ամենահայտնի մասն է։
Արքայական բաղնիքներն ու հատակի տակից ջեռուցումը
Տաճարի մոտ պահպանվել են անտիկ բաղնիքային համալիրի մնացորդները։ Դրանք հատկապես հետաքրքիր են, որովհետև ցույց են տալիս հայկական արքայական նստավայրի առօրյա կյանքի կողմերից մեկը։
Բաղնիքներում կիրառվել է հիպոկաուստի համակարգը՝ հատակի տակից ջեռուցման եղանակ, որը լայն տարածում ուներ Հռոմեական աշխարհի ճարտարապետության մեջ։ Սենյակի հատակը բարձրացվում էր փոքր հենասյուների վրա, իսկ տաք օդը շրջանառվում էր դրա տակ և ներքևից տաքացնում տարածքները։ Այս տեխնոլոգիան ցույց է տալիս, թե որքան սերտ էր այդ շրջանի Հայաստանի ճարտարապետական և ինժեներական մշակույթի կապը անտիկ աշխարհի ընդհանուր ավանդույթների հետ։
Սակայն բաղնիքի արժեքը միայն ջեռուցման համակարգի մեջ չէ։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում պահպանված խճանկարը։
Օվկիանոսը և ծովը՝ Հայաստանի կենտրոնում
Բաղնիքի սրահներից մեկի հատակը զարդարված էր բարդ խճանկարային հորինվածքով։ Այն պատկերում է ծովային էակներ և հունական դիցաբանության կերպարներ։ Կենտրոնական հատվածում պատկերված են Օվկիանոսը և ծովային աստվածային կերպար, իսկ նրանց շուրջը՝ այլ կերպարներ, ձկներ և ծովային մոտիվներ։
Ծովային ելք չունեցող երկրի համար նման պատկերագրությունը հատկապես անսովոր է թվում։ Խճանկարի արձանագրությունները կատարված են հունարենով։ Ամենահայտնի արտահայտություններից մեկը սովորաբար մոտավորապես թարգմանվում է այսպես՝ «Աշխատեցինք՝ ոչինչ չստանալով»։
Թե ինչ նկատի ունեին վարպետները, հայտնի չէ։ Հնարավոր է՝ դա աշխատանքի վարձատրության վերաբերյալ դժգոհություն էր, իսկ հնարավոր է՝ հատուկ ձևակերպում, որի իմաստը այսօր կորած է։ Սակայն հենց խճանկարն ինքնին կարևոր վկայություն է անտիկ Հայաստանի մշակութային միջավայրի մասին։ Միջերկրական ծովից հեռու գտնվող հայկական արքայական նստավայրում կիրառվել է հսկայական հելլենիստական աշխարհին հասկանալի գեղարվեստական լեզու։
Ի՞նչ տեղի ունեցավ քրիստոնեության ընդունումից հետո
IV դարի սկզբին Հայաստանը ընդունեց քրիստոնեությունը։ Երկրի նախաքրիստոնեական սրբավայրերը աստիճանաբար կորցրին իրենց նախկին նշանակությունը, իսկ դրանցից շատերը ոչնչացվեցին կամ վերակառուցվեցին։
Գառնին առանձնահատուկ դեպք է, քանի որ սյունազարդ շինությունը պահպանվեց։ Թե ինչու հենց այն խուսափեց բազմաթիվ այլ հեթանոսական հուշարձանների ճակատագրից, հստակ հայտնի չէ։ Տարածված բացատրություններից մեկի համաձայն՝ Գառնին շարունակեց ծառայել որպես արքայական նստավայր, իսկ կառույցը կարող էր կորցնել իր սկզբնական կրոնական գործառույթը։
Ավելի ուշ ավանդության մեջ համալիրը կապվել է արքայական ընտանիքի և, մասնավորապես, Տրդատ III-ի քրոջ՝ Խոսրովդուխտի անվան հետ։ Ամեն դեպքում տարածքը չլքվեց։ Քրիստոնեական ժամանակաշրջանը պարզապես Գառնիին ավելացրեց պատմության նոր շերտ։
Քրիստոնեական եկեղեցի՝ անտիկ կառույցի կողքին
VII դարում անտիկ շինության անմիջական հարևանությամբ կառուցվեց Սուրբ Սիոն եկեղեցին։ Այսօր այն պահպանվել է միայն ավերակների տեսքով։
Նրա կառուցումը ստեղծեց չափազանց հետաքրքիր ճարտարապետական հարևանություն. անտիկ սյունազարդ կառույցն ու քրիստոնեական եկեղեցին գոյություն ունեին գրեթե կողք կողքի։ Սա հստակ ցույց է տալիս, թե ինչպես էր փոխվում Հայաստանը և ինչպես էին նոր ժամանակաշրջանները շերտավորվում նախորդների վրա։
Ուստի Գառնին պետք չէ ընկալել միայն որպես նախաքրիստոնեական Հայաստանի հուշարձան։ Այն մի քանի պատմական դարաշրջանների հնագիտական տարեգրություն է։
Միջնադարյան Գառնին
Անտիկ ժամանակաշրջանից հետո կյանքը Գառնիում շարունակվեց։ Ամրոցը գործածվեց նաև միջնադարում, իսկ տարածքը տարբեր ժամանակներում գտնվեց հայկական տարբեր իշխանների ու իշխանական տների վերահսկողության ներքո։
Այստեղ հայտնվեցին խաչքարեր, արձանագրություններ և արդեն բոլորովին այլ գեղարվեստական ավանդույթի հուշարձաններ։ Համեմատաբար փոքր տարածքում այսօր կարելի է հանդիպել ամենահին բնակավայրերի, Ուրարտուի, հելլենիստական աշխարհի, Արշակունյաց Հայաստանի, վաղ քրիստոնեության և միջնադարյան հայկական մշակույթի հետքերին։
Հենց այս պատմական բազմաշերտությունն է Գառնին դարձնում շատ ավելին, քան պարզապես մեկ տպավորիչ անտիկ կառույց։
Երկրաշարժը, որը կործանեց տաճարը
1679 թվականի հունիսի 4-ին տարածաշրջանում տեղի ունեցավ հզոր երկրաշարժ։ Այն մեծ վնաս հասցրեց Երևանին և Արևելյան Հայաստանի բազմաթիվ բնակավայրերի։ Գառնիի անտիկ կառույցը նույնպես չդիմացավ ցնցումներին։
Սյունաշարն ու վերին կառույցների զգալի մասը փլուզվեցին։ Գրեթե երեք դար Գառնիի այն հայտնի տեսքը, որը մենք այսօր գիտենք, փաստորեն գոյություն չուներ։ Սարահարթի վրա ցրված էին սյուների, քիվերի և խոշոր քարե բլոկների բազմաթիվ հատվածներ։
Սակայն հենց այն հանգամանքը, որ մեծ թվով տարրեր մնացել էին հուշարձանի անմիջական շրջակայքում, դարեր անց հնարավորություն տվեց անել գրեթե անհնարինը՝ կառույցը կրկին հավաքել։
Ինչպե՞ս Գառնին վերականգնվեց գրեթե 300 տարի անց
Ավերակների ուսումնասիրությունը հատկապես ակտիվացավ XIX–XX դարերում։ Հնագետներն ու ճարտարապետները գրանցում էին պահպանված տարրերը, ուսումնասիրում հատակագիծը և փորձում հասկանալ շինության սկզբնական տեսքը։
1949 թվականին սկսվեցին Գառնիի ամրոցի լայնածավալ հնագիտական ուսումնասիրությունները։ Տաճարը հետազոտած գլխավոր մասնագետներից մեկը ճարտարապետ Ալեքսանդր Սահինյանն էր։ 1968 թվականի վերջին հաստատվեց վերականգնման նախագիծը, իսկ աշխատանքները սկսվեցին 1969 թվականին և շարունակվեցին մինչև 1975 թվականը։
Կիրառվեց անաստիլոզի սկզբունքը։ Դրա իմաստը հին կառույցի ժամանակակից պատճեն ստեղծելը չէ, այլ պահպանված բնօրինակ տարրերը իրենց ենթադրյալ սկզբնական տեղերը վերադարձնելը։ Երկրաշարժից հետո տարածքում ցրված քարերի մեծ մասը ուսումնասիրվեց և կրկին օգտագործվեց, իսկ այնտեղ, որտեղ հին տարրերը չէին բավականացնում, ավելացվեցին նոր մասեր։
Ուստի ժամանակակից Գառնին ճիշտ չէ պարզապես անվանել նորակառույց կամ մակետ։ Մեր առջև վերականգնված հնագույն հուշարձան է, որի զգալի մասը կազմված է բնօրինակ պատմական նյութից։ Միաժամանակ պետք է հասկանալ, որ այսօր տեսանելի ամբողջական տեսքը XX դարի լայնածավալ գիտական վերականգնման արդյունք է։
Ինչո՞ւ է Գառնին այդքան կարևոր Հայաստանի ճարտարապետության համար
Հայկական ճարտարապետությունը ամենից հաճախ ասոցացվում է միջնադարյան եկեղեցիների հետ՝ Էջմիածին, Զվարթնոց, Գեղարդ, Տաթև, Հաղպատ և բազմաթիվ այլ հուշարձաններ։ Սակայն Գառնին հիշեցնում է, որ Հայաստանի ճարտարապետական պատմությունը սկսվել է քրիստոնեական միջնադարից շատ առաջ։
Մինչև գմբեթավոր եկեղեցիները գոյություն ունեին ամրոցներ, պալատներ, սրբավայրեր, հասարակական շինություններ և արքայական նստավայրեր։ Գառնին հնարավորություն է տալիս տեսնելու այդ ժամանակաշրջանի պահպանված հազվագյուտ օրինակներից մեկը։
Միաժամանակ այն ներկայացնում է ոչ թե մեկուսացված մշակույթ, այլ իր ժամանակի միջազգային աշխարհին ակտիվորեն մասնակցող Հայաստանը։ Դասական օրդերը այստեղ հարևանում է հայկական բազալտին, հունարեն արձանագրությունները՝ հայոց արքայական դինաստիայի պատմությանը, հռոմեական ինժեներական տեխնոլոգիաները՝ տեղական շինարարական ավանդույթին, իսկ նախաքրիստոնեական անցյալը՝ կողքին հայտնված քրիստոնեական ճարտարապետությանը։
Գառնիի կիրճը՝ ընդհանուր պատկերի մի մասը
Գառնիի ճարտարապետությունը դժվար է առանձնացնել այն վայրից, որտեղ այն կառուցվել է։ Տաճարը կանգնած է գրեթե Ազատ գետի հսկայական կիրճի եզրին։
Ստորև գտնվում է Հայաստանի ամենահայտնի բնական հուշարձաններից մեկը՝ բազալտե սյուների համակարգը, որը հայտնի է «Քարերի սիմֆոնիա» անունով։ Այդ երկրաչափական ուղղաձիգ ձևերը բնական ճանապարհով առաջացել են հրաբխային լավայի սառեցման արդյունքում։
Ստացվում է բացառիկ համադրություն. վերևում մարդն է բազալտից սյունաշար ստեղծել, իսկ ներքևում բնությունը՝ իր սեփական բազալտե «սյունաշարը»։ Ճարտարապետությունն ու երկրաբանությունը դառնում են նույն լանդշաֆտի մաս։ Հավանաբար հենց այդ պատճառով Գառնին իրականում շատ ավելի ուժեղ տպավորություն է թողնում, քան միայն շենքի լուսանկարը դիտելիս։
Գառնին և UNESCO-ն
2025 թվականին Հայաստանը «Գառնիի հնագիտական համալիրը և Բազալտե երգեհոնը» ներառեց UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկում։
Այստեղ կարևոր է տարբերությունը հասկանալ։ Գառնին դեռ UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության հիմնական ցանկում ներառված չէ։ Նախնական ցանկը նշանակում է, որ պետությունը տվյալ վայրը դիտարկում է հետագայում հիմնական ցանկում առաջադրելու համար։
Ընդ որում, առաջարկի մեջ ընդգրկված է ոչ միայն անտիկ տաճարը, այլ ամբողջ հնագիտական համալիրը՝ կիրճի բնական լանդշաֆտով և հայտնի Բազալտե երգեհոնով։ Եվ դա տրամաբանական է, քանի որ Գառնիի արժեքը հենց ամբողջական պատմական ու բնական միջավայրի մեջ է։
Այստեղ միայն 24 սյուներին նայելը բավարար չէ։
Գառնին ավելին է, քան հեթանոսական տաճարը
Գառնին պարզապես «հեթանոսական տաճար» անվանելը հարմար է, բայց չափազանց քիչ։
Մեր առջև մի վայր է, որի պատմությունը սկսվել է հայտնի սյունաշարի կառուցումից շատ առաջ և շարունակվել է նախաքրիստոնեական կրոնի անհետացումից շատ հետո։ Գառնին եղել է ամրոց և արքայական նստավայր, անտիկ մոնումենտալ շինարարության կենտրոն, այստեղ գոյություն են ունեցել պալատ և բաղնիքներ, իսկ ավելի ուշ կողքին կառուցվել է քրիստոնեական եկեղեցի։
Միջնադարյան սերունդներն այստեղ թողել են իրենց հետքերը։ Երկրաշարժը գրեթե ամբողջությամբ կործանել է համալիրի գլխավոր հուշարձանը, իսկ մոտ երեք դար անց հայ մասնագետները այն կրկին հավաքել են պահպանված քարերից։
Հենց Գառնիում հատկապես լավ է երևում, թե ինչպես է գործում պատմությունը։ Այն հազվադեպ է ամբողջությամբ վերացնում նախորդ դարաշրջանը։ Ավելի հաճախ մի շերտը նստում է մյուսի վրա։
Այդ պատճառով հայկական կիրճի եզրին կանգնած անտիկ սյուներն այստեղ օտար չեն թվում։
Դրանք կանգնած են հենց այնտեղ, որտեղ ստեղծվել են գրեթե երկու հազար տարի առաջ՝ Հայաստանի պատմության ներսում։
