Արագածի հարավային լանջին՝ ծովի մակարդակից մոտ 2850 մետր բարձրության վրա, գտնվում է Տիրինկատարը։ Այստեղ հայտնաբերվել են տասներկու վիշապաքարեր՝ քարե կոթողներ, որոնց ուրվագծերը ձուկ են հիշեցնում, իսկ հարթաքանդակները պատկերում են կենդանիների մորթիներ։ Վայրը մոնումենտալ քանդակի համար անսպասելի է թվում։ Բարձր լեռներում, որտեղ ձյունն ու ցուրտը սահմանափակում են աշխատելու ժամանակը, մարդիկ մշակում ու կանգնեցնում էին ծանր քարեր։ Նրանց ընտրությունը հասկանալու համար արժե հետևել ջրի ընթացքին՝ գագաթների ձյունից դեպի աղբյուրներ, արոտավայրեր և լանջերն ի վար տարածվող դաշտեր։
«Վիշապաքար» անվանումը գալիս է ժողովրդական ավանդույթից, որը պահպանել է լեռներում ու ջրերում բնակվող արտասովոր էակների մասին պատմությունները։ Սակայն այդ անունը չի հայտնում, թե իրենց ստեղծած կոթողներն ինչպես էին կոչում դրանց հեղինակները։ Քարերի պատրաստման ժամանակը և գրի առնված ավանդությունները բաժանում են հազարամյակներ։ Ուստի վիշապաքարերի պատմության մասին խոսելիս զգուշություն է պետք հենց առաջին բառից. մեզ ծանոթ անունն օգնում է ճանաչել առարկան, բայց ինքնին չի բացահայտում հնագույն հավատալիքը։
Ձուկ, մորթի և լեռնային մարգագետին
Քարերն ավելի որոշակի հուշումներ են տալիս։ Հետազոտողները տարբերակում են ձկնակերպ կոթողներ, այնպիսիք, որոնց վրա կարծես խոշոր եղջերավոր կենդանու մորթի է գցված, և այս երկու մոտիվները համադրող խառը տիպ։ Որոշ օրինակների վրա հստակ երևում են կենդանու գլուխն ու վերջույթները։ Այդ ձևերը կրկնվում են տարբեր վայրերում՝ թույլ տալով խոսել պատկերագրական ընդհանուր ավանդույթի մասին։ Յուրաքանչյուր պատկերի իմաստը դեռ քննարկման առարկա է. պատկերը վստահորեն ճանաչելը և դրան ուղղված աղոթքը վերականգնելը միանգամայն տարբեր բարդության խնդիրներ են։
Մեծ նշանակություն ունի միջավայրը։ Վիշապաքարերը հանդիպում են ջրառատ լեռնային մարգագետիններում՝ աղբյուրների և ջրավազանների մոտ։ Հնագետներն ուսումնասիրում են ոչ միայն քանդակը, այլև տեղանքի իջվածքները, քարե կառույցները, մոտակայքում եղած կացատեղերի ու թաղումների հետքերը։ Այս դիտանկյունից առանձին կոթողը դառնում է մարդկանց յուրացրած տարածքի մի մասը։ Ավելի ուշ այն թանգարան կամ քաղաքային այգի տեղափոխելը պահպանում է քանդակը տեսնելու հնարավորությունը, սակայն այլևս թույլ չի տալիս անմիջապես զգալ ջրից ունեցած հեռավորությունն ու ընտրված վայրի բնույթը։
Տիրինկատարը հատկապես կարևոր է գտածոների միջև կապերի պահպանվածությամբ։ Հայ-գերմանա-իտալական արշավախումբն այստեղ աշխատում է 2012 թվականից. հետազոտությունները ղեկավարում են Արսեն Բոբոխյանը, Պավել Հնիլան և Ալեսանդրա Ջիլիբերտը։ Վիշապաքարերի հետ միասին ուսումնասիրվում են քարե շրջաններ, ժայռապատկերներ և ժամանակավոր բնակության հետքեր։ Դրանք պատկանում են տարբեր դարաշրջանների։ Նման տարածքը չի կարելի ընկալել իբրև մեկ անգամ ընդմիշտ քարացած տեսարան. մարդիկ վերադառնում էին, փոխում վայրերի նշանակությունը, ավելացնում իրենց կառույցները և հին հետքերի կողքին թողնում նորերը։
Ինչպես են որոշում քարի տարիքը
Երկար ժամանակ կոթողների տարիքը որոշում էին հիմնականում համեմատությունների ու անուղղակի նշանների միջոցով։ Պեղումները հնարավորություն տվեցին ավելի որոշակի պատասխան ստանալու։ 2025 թվականին հրապարակված ուսումնասիրության մեջ Տիրինկատարի երկու վիշապաքարերի կանգնեցումը թվագրվում է մոտավորապես մ.թ.ա. 4200–4000 թվականներով։ Թվագրումը հիմնված է դրանց հետ կապված հնագիտական շերտերի օրգանական նմուշների ռադիոածխածնային հետազոտության վրա։ Հեղինակները հատուկ զգուշացնում են՝ արդյունքը չի կարելի տարածել բոլոր հայտնի վիշապաքարերի վրա։ Երկու հուշարձանի համար ստացվել է հուսալի հենակետ, իսկ ամբողջ ավանդույթի պատմությունը դեռ լրացուցիչ ստուգումների կարիք ունի։
Այս տարբերությունը կարևոր է ընդհանրապես հնությունը հասկանալու համար։ Քարը ռադիոածխածնային եղանակով ուղղակիորեն չեն թվագրում։ Հետազոտողը պետք է պարզի, թե նմուշն ինչպես է կապված կառույցի հետ, ինչ հաջորդականությամբ են առաջացել շերտերը, և արդյոք կոթողը կրկին չի օգտագործվել։ Մոտակայքում ավելի ուշ ժամանակի խեցեղեն գտնելը ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ քանդակն էլ է այդ ժամանակ պատրաստվել։ Որքան երկար է գոյատևել նշանակալի վայրը, այնքան շատ են այնտեղ տարբեր ժամանակների հատումները։ Հենց այդ պատճառով մանրակրկիտ պեղումը տեղեկություններ է տալիս, որոնք մեկ լուսանկարից հնարավոր չէ ստանալ։
Ջրի հետ կապը շատ բան է բացատրում, թեև ծեսի բովանդակությունը մնում է անհայտ։ Արագածի ձյունն ու դրանից սնվող ջրահոսքերը ակնհայտ նշանակություն ունեն տնտեսության համար։ Բարձրադիր աղբյուրը կարևոր է թե՛ իր հոտով եկած մարդու, թե՛ ներքևում գտնվող բնակավայրի համար։ Այս միջավայրում ձկնակերպ քարը համոզիչ է դարձնում ջրի կրոնական պաշտամունքի մասին ենթադրությունը։ Բայց գտածոները չեն տալիս պատրաստի պատմություն որոշակի աստվածության, արարողության խոսքերի կամ օրացուցային տոնի մասին։ Այդ մանրամասները չի կարելի վերականգնել միայն մեզ ծանոթ ավելի ուշ ավանդությունների հիման վրա։
Ինչ կարող են պատմել ջրանցքները
Հատկապես խոսուն է ջրանցքների խնդիրը։ Դեռ Աշխարհբեկ Քալանթարն էր վիշապաքարերի տեղադրությունը կապում ոռոգման համակարգերի կարևոր հատվածների հետ։ Այդ վարկածը շարունակում է քննարկվել։ Միաժամանակ «Տասներկու բանդեր» համակարգի ուսումնասիրությունը, որը 2026 թվականի հուլիսին լույս է տեսել Rural History ամսագրում, կարևոր սահման է նշում. դրա գոյությունը հուսալիորեն վկայված է միայն XIX դարի կեսերից։ Ավելի վաղ ծագումը հնարավոր է համարվում, բայց առայժմ ապացուցված չէ։ Հին կոթողների և ջրանցքների հարևանությունն ինքնին բավարար չէ դրանք միաժամանակյա կառույցներ համարելու համար։
Այս զգուշությունն իր պատմական հետաքրքրությունն ունի։ Ջուրը կարող էր մարդկանց կրկին ու կրկին բերել լանջի նույն հատվածները։ Նոր ջրանցքը կարող էր անցնել մի տարածքով, որը դրանից շատ առաջ արդեն առանձնահատուկ նշանակություն ուներ, իսկ ավելի ուշ համայնքները կարող էին նոր իմաստ տալ հին քարերին։ Այդ հնարավորությունները տարբերակելու համար անհրաժեշտ է կառույցները թվագրել միմյանցից անկախ։ Քարտեզը ցույց է տալիս հարևանությունը, իսկ իրադարձությունների հաջորդականությունը հաստատվում է այլ աշխատանքով։ Ուսումնասիրությունն ավելի համոզիչ է դառնում, երբ հետազոտողը հստակ նշում է իր եզրակացությունների սահմանները։
Քարն ու հատիկը
Պակաս խոսուն չէ նյութի ընտրությունը։ Տիրինկատարի և Կարմիր սարի շրջանի կոթողների երկրաբանական հետազոտությունը ցույց է տվել, որ օգտագործվել են տեղական ապարներ։ Վարպետներն ավելի դժվար մշակվող բազալտային անդեզիտների փոխարեն նախընտրել են ավելի փափուկ տուֆալավաներն ու տուֆերը։ Սա հուշարձանի հետևում գործնական գիտելիք տեսնելու հնարավորություն է տալիս։ Մարդիկ ճանաչում էին քարի հատկությունները և հարմար նյութն ընտրում մոտակայքում։ Այդ արդյունքի շնորհիվ այլևս անհրաժեշտ չէ պատկերացնել, թե ամեն մի քար բերվել է հեռավոր հովտից, թեև մշակելն ու կանգնեցնելը միևնույն է զգալի ջանք էին պահանջում։
Մարդու ներկայությունն արտահայտվում է նաև շատ փոքր գտածոներով։ Կարմիր սարի հնաբուսաբանական ուսումնասիրության ընթացքում հայտնաբերվել են ցորենի և գարու ածխացած հատիկներ, այդ թվում՝ միջին բրոնզի դարին պատկանող նյութեր։ Հեղինակները հնարավոր են համարում, որ գտածոների մի մասը կապված լինի ընծաների կամ ծեսի մասնակիցների սննդի հետ։ Սա հավանական բացատրություն է, այլ ոչ հին տոնի հաստատված ճաշացանկ։ Այնուամենայնիվ, հատիկը պատմությանը վերադարձնում է այցելությունների առօրյա կողմը. մարդիկ սնունդ էին բերում, մնում հուշարձանների մոտ և բարձր լեռները ներառում իրենց կյանքի ընթացքի մեջ։
Այսօր Տիրինկատարի արժեքը դիտարկվում է ամբողջական մշակութային լանդշաֆտի չափանիշով։ 2024 թվականի հունվարին Հայաստանը ներկայացրել է այն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նախնական ցանկում ընդգրկելու համար։ Նախնական ցանկը նշանակում է ապագա առաջադրման հնարավորություն և համարժեք չէ Համաշխարհային ժառանգության արդեն ստացած կարգավիճակին։ Կարևոր է հենց մոտեցումը. պահպանման կարիք ունեն փոխկապակցված վայրերը, ոչ միայն ամենատպավորիչ քարերը։ Աղբյուրը, հողի մակերեսը և կողքի աննկատ կառույցը կարող են անցյալը հասկանալու համար նույնքան անհրաժեշտ լինել, որքան լավ պահպանված հարթաքանդակը։
Վիշապաքարերը թույլ են տալիս Հայկական լեռնաշխարհի վաղ պատմությունը տեսնել աշխատանքի և վայրի նկատմամբ ուշադրության միջոցով։ Մեր առջև մարդիկ են, որոնք քար են ընտրել, դրան ճանաչելի ձև տվել ու կանգնեցրել այնտեղ, ուր արժեր վերադառնալ։ Ջուրն օգնում է հասկանալ այդ ընտրությունը, հնագիտությունը ճշտում է դրա ժամանակը, իսկ պահպանված պատկերները հարցերի տեղ են թողնում։ Որքան ուշադիր ենք տարբերակում գտածոն ու դրա մեկնաբանությունը, այնքան հստակ է երևում այս հուշարձանների մարդկային բովանդակությունը՝ կախվածությունը լեռնային աշխարհից և այդ կապին տեսանելի, հարատև ձև տալու ցանկությունը։
