Պատկերացրեք XVIII դարի սկզբի մի վաճառականի։
Նա պետք է Պարսկաստանից կապիտալ ուղարկի Հնդկաստան, այնտեղ գործվածքներ գնի, ապրանքի մի մասը տեղափոխի ավելի հեռու՝ Հարավարևելյան Ասիա, Մանիլայից արծաթ ստանա, հաշվարկ կատարի գործընկերոջ հետ, որին տարիներ շարունակ չի տեսել, և Իսֆահանում գտնվող ընտանիքին տեղեկացնի, որ գործարքն ավարտված է։
Հեռախոս չկա։
Էլեկտրոնային փոստ չկա։
Միջազգային բանկ չկա։
Ակնթարթային փոխանցումներ չկան։
Նամակը կարող է ամիսներով ճանապարհին լինել։ Նավը կարող է խորտակվել։ Քարավանը կարող են կողոպտել։ Գործընկերը կարող է մահանալ ճանապարհին։ Մի երկրում պատերազմ կսկսվի, մյուսում իշխանավոր կփոխվի, երրորդում եվրոպական առևտրային ընկերությունը կփորձի շուկայից դուրս մղել մրցակցին։
Եվ, այնուամենայնիվ, XVII–XVIII դարերի հայ վաճառականները ստեղծեցին առևտրային մի համակարգ, որը Ամստերդամն ու Լոնդոնը կապում էր Պարսկաստանի հետ, Հնդկաստանը՝ Հարավարևելյան Ասիայի, իսկ Մադրասը՝ իսպանական Մանիլայի հետ։
Նրանք սեփական կայսրություն չունեին։
Ռազմական նավատորմ չունեին։
Չունեին գաղութային բանակներ, որոնք կարող էին ստիպել օտար նավահանգիստներին ընդունել իրենց նավերը։
Բայց որոշ ժամանակաշրջաններում եվրոպական խոշորագույն առևտրային ընկերություններն իրենք էին փորձում հայերին ներգրավել իրենց համակարգերի մեջ։
Հասկանալու համար, թե ինչպես դա հնարավոր դարձավ, պետք է սկսել աղետից։
XVII դարի սկզբին Արաքսի ափին գտնվող Հին Ջուղան արդեն հայտնի առևտրային քաղաք էր։ Նրա վաճառականները մասնակցում էին մետաքսի միջազգային առևտրին և կապեր ունեին Օսմանյան կայսրության ու Եվրոպայի շուկաների հետ։
Սակայն 1604 թվականին շահ Աբբաս I-ը, Օսմանյան կայսրության դեմ պատերազմի ընթացքում, հրամայեց սահմանամերձ մի շարք շրջանների բնակչությանը բռնի տեղափոխել Սեֆյան պետության խորքերը։ Սա այրված հողի քաղաքականության մաս էր․ տարածքները, որոնցով կարող էր առաջանալ հակառակորդը, պետք է զրկվեին բնակչությունից և պաշարներից։
Տեղահանվածների թվում էին նաև Ջուղայի բնակիչները։
Հին առևտրային քաղաքը փաստացի դադարեց նախկին տեսքով գոյություն ունենալ։
Բայց շահ Աբբասը չէր պատրաստվում ոչնչացնել ջուղայեցի վաճառականների առևտրային փորձը։
Ճիշտ հակառակը։
Տեղահանվածների մի մասին բնակեցրին Սեֆյան Իրանի նոր մայրաքաղաք Իսֆահանի մոտ։ Այնտեղ ստեղծվեց Նոր Ջուղան։
Եվ հենց այստեղ է սկսվում վաղ նոր շրջանի ամենաարտասովոր պատմություններից մեկը։
Մարդիկ, որոնք բռնի կերպով կտրվել էին իրենց քաղաքից, ընդամենը մի քանի տասնամյակում ստեղծեցին միջազգային առևտրի նոր կենտրոն։
Մետաքսը Սեֆյան Իրանի գլխավոր արտահանվող ապրանքներից էր։ Եվրոպական շուկաները դրա կարիքն ունեին, իսկ Պարսկաստանին անհրաժեշտ էին եվրոպական արծաթ և այլ ապրանքներ։
Ջուղայի հայ վաճառականներն արդեն ունեին տարբեր պետությունների միջև առևտուր անելու փորձ։ Նրանք գիտեին ճանապարհները, շուկաներն ու լեզուները, կարողանում էին բանակցել իշխանությունների հետ և աշխատում էին տարբեր քաղաքներում բնակվող հարազատների ու վստահելի գործակալների միջոցով։
Սեֆյան իշխանությունները որոշ վաճառականների արտոնություններ էին տալիս, որովհետև պետությունն ինքն էր շահագրգռված իրանական մետաքսի արտահանմամբ։
Բայց շատ շուտով Նոր Ջուղայի առևտուրը դադարեց միայն շահի շահերին ծառայելուց։
Ցանցը սկսեց ինքնուրույն զարգանալ։
Նոր Ջուղայի վաճառականները հայտնվում էին Ռուսաստանում, Օսմանյան կայսրությունում, Իտալիայում, Նիդերլանդներում, Ֆրանսիայում և Անգլիայում։ Արևելքում նրանց ուղիներն անցնում էին Հնդկաստանով և Հարավարևելյան Ասիայով։
Պատմաբանները հայ վաճառականների հետքեր են գտնում Ամստերդամում և Լոնդոնում, Վենետիկում և Մոսկվայում, Իսֆահանում և Հալեպում, Սուրաթում, Մադրասում և Մանիլայում։
Սա մեկ ընկերություն չէր՝ գլխավոր գրասենյակով, տնօրենով և պաշտոնական մասնաճյուղերով։
Համակարգն այլ կերպ էր աշխատում։
Դրա հիմքում ընտանիքներն էին, ազգականները, հայրենակիցները, վստահելի գործընկերներն ու գործակալները։
Մեկ մարդու կապիտալը կարող էր շատ ավելի հեռու ճանապարհորդել, քան ինքը՝ սեփականատերը։
Վաճառականը գումարը կամ ապրանքը հանձնում էր գործակալին, որը մեկնում էր մեկ այլ քաղաք և նրա անունից առևտուր անում։ Շահույթը բաժանվում էր նախապես պայմանավորված ձևով։ Նման պայմանավորվածությունները հնարավորություն էին տալիս միաժամանակ գործեր վարել հսկայական տարածությունների վրա։
Գլխավոր խնդիրը միայն ապրանքը տեղափոխելը չէր։
Ամենակարևոր խնդիրը վստահությունն էր։
Այսօր ընկերությունը կարող է ստուգել գործընկերոջ բանկային պատմությունը, դիմել դատարան, ապահովագրել բեռը և մի քանի վայրկյանում կապ հաստատել այլ մայրցամաքում գտնվող գրասենյակի հետ։
XVII դարում ջուղայեցի վաճառականը կարող էր իր ունեցվածքի զգալի մասը հանձնել մի մարդու, որը մի քանի տարով հեռանում էր։
Ինչպե՞ս վստահ լինել, որ գումարը կվերադառնա։
Հայկական առևտրային ցանցը ձևավորեց վերահսկման սեփական մեխանիզմները։
Գործում էին ընտանիքի հեղինակությունը, գրավոր պայմանագրերը, պարտավորագրերը, մշտական նամակագրությունը և համայնքի ճնշումը։ Անվստահելի գործընկերոջ մասին տեղեկությունը կարող էր տարածվել ամբողջ ցանցով և նրան զրկել ապագա գործարքներից։
Վստահությունը այստեղ միամտություն չէր։
Այն տնտեսական գործիք էր։
Մարդը, որը տասնամյակներով ձևավորել էր իր ընտանիքի հեղինակությունը, մեկ անազնիվ գործարքից կարող էր կորցնել շատ ավելին, քան տվյալ գործարքի շահույթը։
Հետաքրքիր է, որ Նոր Ջուղայում ապագա վաճառականներին նույնիսկ հատուկ պատրաստում էին։
Աղբյուրները պատմում են Կոստանդ Վարդապետի հետ կապված դպրոցի մասին, որտեղ երիտասարդներին ծանոթացնում էին առևտրի կանոններին։ Նրա կազմած ուսումնական նյութերում տեղեկություններ կային տարբեր երկրներում կիրառվող դրամական միավորների, չափերի և կշիռների մասին։
Նշվում էին հարյուրից ավելի առևտրային քաղաքներ։
Այսինքն՝ Իսֆահանի հայկական թաղամասում ապրող երիտասարդը կարող էր պատրաստվել մի մասնագիտության, որի համար պետք էր հասկանալ, թե մեկ այլ դրամական համակարգում որքան արժե ապրանքը, ինչպես փոխարկել կշիռը, ինչ ճանապարհով հասնել օտար նավահանգիստ և ում հետ այնտեղ գործ ունենալ։
Այս աշխարհագրության իրական մասշտաբը հատկապես լավ երևում է եվրոպական առևտրային ընկերությունների հետ հայերի հարաբերություններում։
XVII դարում անգլիացիները, հոլանդացիներն ու ֆրանսիացիները ստեղծում էին Ասիայի հետ առևտրի հսկայական ընկերություններ։ Նրանց հետևում կանգնած էին պետական արտոնագրերը, ռազմական նավերը, մեծ կապիտալն ու քաղաքական ազդեցությունը։
Առաջին հայացքից փոքրաթիվ հայկական սփյուռքը չէր կարող լուրջ մրցակից լինել նման կառույցների համար։
Իրականում ամեն ինչ ավելի բարդ էր։
Եվրոպական ընկերություններն ունեին նավեր, բայց միշտ չէ, որ ունեին այն, ինչ ունեին ջուղայեցիները՝ երկարամյա անձնական կապեր, տեղական շուկաների, լեզուների և քաղաքական միջավայրի գիտելիքներ։
1688 թվականը դրա լավ օրինակն է։
Անգլիական Արևելահնդկական ընկերությունը Լոնդոնում համաձայնագիր կնքեց հայ վաճառականներին ներկայացնող Խոջա Փանոս Քալանթարի հետ։
Պատճառը գործնական էր։
Անգլիացիները ցանկանում էին օգտագործել հայերի առևտրային փորձն ու կապերը՝ Հնդկաստանի, Պարսկաստանի և Եվրոպայի միջև առևտուրն ընդլայնելու համար։
Համաձայնագիրը հայ վաճառականներին զգալի հնարավորություններ էր տալիս ընկերության վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում բնակվելու, ճանապարհորդելու, առևտուր անելու և իրենց կրոնը դավանելու համար։
Սա շրջում է գաղութային դարաշրջանի մասին մեր սովորական պատկերացումը։
Մենք սովոր ենք պատկերացնել, որ ասիական վաճառականներն էին փորձում մուտք ստանալ եվրոպացիների առևտրային համակարգեր։
Այստեղ եվրոպական ընկերությունն ինքն էր փորձում իր համակարգի մեջ ներգրավել արդեն գոյություն ունեցող հայկական ցանցը։
Եվ անգլիացիները միակը չէին։
Ֆրանսիան նույնպես փորձում էր օգտվել հայ վաճառականների փորձից։
Հատկապես հետաքրքիր է Մարտին Մարկարա Ավաչինցի պատմությունը, որի կյանքը բառացիորեն անցել է մի քանի մայրցամաքներով։
1666 թվականին ֆրանսիացի նախարար Ժան-Բատիստ Կոլբերը նրան ներգրավեց նորաստեղծ Ֆրանսիական Արևելահնդկական ընկերության աշխատանքում։
Ինչո՞ւ էր ֆրանսիական պետությանը հայ վաճառական պետք։
Որովհետև Մարկարան Հնդկաստանի քաղաքական և առևտրային միջավայրը շատ ավելի լավ էր հասկանում, քան Եվրոպայից նոր ժամանած ընկերության բազմաթիվ աշխատակիցներ։
Նա օգնեց ֆրանսիացիներին թույլտվություն ստանալ Հնդկաստանի արևելյան ափին՝ Մասուլիպատամում, առևտրային կենտրոն հիմնելու համար։
Սակայն համագործակցությունն ավարտվեց հակամարտությամբ։
Մարկարան բախվեց ընկերության ֆրանսիական ղեկավարության հետ, ձերբակալվեց, դաժան վերաբերմունքի ենթարկվեց և ուղարկվեց Ֆրանսիա։ Այնտեղ սկսվեց աղմկահարույց դատական գործընթաց։
Այս պատմությունը ցույց է տալիս համաշխարհային առևտրի մեկ այլ կողմը։
Հայ վաճառականները համագործակցում էին եվրոպական ընկերությունների հետ, բայց նրանց ենթակա հասարակ գործակալներ չէին։
Նրանք ունեին սեփական շահերը, սեփական կապիտալը և սեփական ցանցերը։
Եվ հենց այդ պատճառով համագործակցությունը հեշտությամբ կարող էր վերածվել մրցակցության։
Ավելի զարմանալի է հայերի պատմությունը Հնդկաստանում։
Նրանց ներկայությունը թերակղզում սկսվել էր դեռ Նոր Ջուղայի ստեղծումից առաջ, սակայն XVII դարում ջուղայական առևտրային ցանցերը զգալիորեն ընդարձակվեցին։
Հայ համայնքներ և վաճառականներ հայտնվեցին Հնդկաստանի տարբեր կենտրոններում՝ արևմտյան նավահանգիստներից մինչև Մադրաս և Բենգալիա։
Մադրասը դարձավ հատկապես կարևոր հանգույց։
Այստեղից հայկական առևտուրը շարժվում էր ավելի արևելք։
Մինչև Մանիլա։
Այսօր Չեննայից Մանիլա կարելի է ինքնաթիռով հասնել մի քանի ժամում։
XVIII դարում դա նշանակում էր ծովային ճանապարհորդություն Ասիայի հսկայական տարածքով։
Ինչո՞ւ էին հայ վաճառականներն ընդհանրապես գնում Ֆիլիպիններ։
Պատասխանը արծաթն էր։
Մանիլան իսպանական գաղութային համակարգի մի մասն էր և Ասիայի ու իսպանական Ամերիկայի միջև հայտնի առևտրի գլխավոր հանգույցներից մեկը։ Խաղաղ օվկիանոսով այստեղ էր հասնում ամերիկյան արծաթը, իսկ հակառակ ուղղությամբ շարժվում էին ասիական ապրանքները։
Արծաթը կենսական նշանակություն ուներ ասիական առևտրի համար։
Սակայն իսպանական սահմանափակումները շատ եվրոպացի վաճառականների համար դժվարացնում էին Մանիլայի շուկա ուղղակի մուտքը։
Եվ այստեղ կրկին կարևոր էին դառնում միջնորդները։
Հայ և հնդիկ վաճառականները կարող էին աշխատել այնտեղ, որտեղ եվրոպական ընկերությունների համար ուղղակի առևտուրը ավելի դժվար էր։
Մադրաս–Մանիլա առևտրի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հայերը դարձան այդ համակարգի կարևոր մասնակիցներ՝ միաժամանակ հետապնդելով սեփական տնտեսական շահերը։
Ստացվում էր մի շղթա, որը ընդամենը մի քանի սերունդ առաջ գրեթե անհնար կթվար։
Իրանական մետաքսը կարող էր գնալ արևմուտք։
Հնդկական գործվածքները՝ շարժվել Հնդկական օվկիանոսով։
Իսպանական Ամերիկայի արծաթը Մանիլայի միջոցով մտնում էր ասիական առևտուր։
Իսկ այս շուկաների միջև գործում էին մարդիկ, որոնց ընտանիքները սերում էին Արաքսի ափին գտնվող հայկական քաղաքից։
Միևնույն ժամանակ առևտրային ցանցը միշտ չէ, որ Նոր Ջուղայից էր ղեկավարվում՝ ինչպես ժամանակակից ընկերության գլխավոր գրասենյակից։
Ժամանակի ընթացքում այնպիսի կենտրոններ, ինչպիսին Մադրասն էր, ավելի մեծ ինքնուրույնություն էին ստանում։
Հնդկաստանում ապրող վաճառականը կարող էր գործել տեղի հնարավորությունների համաձայն և չսպասել Իսֆահանից ցուցումների։
Ցանցը փոխվում էր։
Նոր կենտրոններ էին ձևավորվում։
Բայց կապը Ջուղայի հետ շարունակում էր ուժեղ մնալ՝ ծագման, ընտանիքի, եկեղեցու, նամակագրության և առևտրային հեղինակության միջոցով։
Այս համակարգը միայն հարստություն չէր ստեղծում։
Վաճառականների գումարները գնում էին եկեղեցիների կառուցմանը, դպրոցների ստեղծմանը, ձեռագրերի ընդօրինակմանը, գրքերի տպագրությանը, համայնքներին օգնությանը և մշակութային ծրագրերին։
XVII դարի վաճառականը կարող էր տարիներ շարունակ ապրել Ջուղայից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու, բայց շարունակել ֆինանսավորել հայկական հաստատությունները։
Այդպիսով տնտեսական ցանցը միաժամանակ դառնում էր մշակութային ցանց։
Առևտուրը օգնում էր ստեղծել սփյուռքի ենթակառուցվածքները։
Եկեղեցին ապահովում էր վստահության և շփման տարածք։
Նամակագրությունը կապում էր ազգականներին։
Գրքերն ու հոգևորականները շարժվում էին այն նույն ճանապարհներով, որոնցով գնում էին փողն ու ապրանքները։
Հենց այդ պատճառով ջուղայեցի վաճառականների պատմությունը չի կարելի սահմանափակել մի քանի հարուստ մարդկանց կենսագրությամբ։
Նրանք ստեղծել էին համակարգ։
Հատկապես հետաքրքիր է այն համեմատել նույն շրջանի եվրոպական խոշորագույն առևտրային ընկերությունների հետ։
Հոլանդական և Անգլիական Արևելահնդկական ընկերություններն ունեին բաժնետերեր, պաշտոնական մենաշնորհներ, նավեր և զինված ուժեր։
Ջուղայեցիները նման բաներից ոչ մեկը չունեին։
Եվ, այնուամենայնիվ, նրանք կարող էին որոշ շուկաներում մրցել նրանց հետ, այլ տեղերում համագործակցել և միջնորդ դառնալ այն վայրերում, որտեղ եվրոպացիներին սեփական կապերը չէին բավականացնում։
Նրանց առավելությունը ճկունությունն էր։
Եթե քաղաքական իրավիճակը որևէ ճանապարհ վտանգավոր էր դարձնում, կապիտալը կարող էր շարժվել մեկ այլ ուղով։
Եթե վաճառականը բնակություն էր հաստատում Հնդկաստանում, նրա ազգականը կարող էր գործը շարունակել Պարսկաստանում, իսկ ընտանիքի մեկ այլ անդամ՝ գտնվել Եվրոպայում։
Պետության սահմանը չէր համընկնում ցանցի սահմանի հետ։
Բայց այս համակարգն ուներ նաև թույլ կողմեր։
Վաճառականները բանակ չունեին, որը կարող էր պաշտպանել նրանց առևտրային արտոնությունները։
Նրանք կախված էին տեղական իշխանությունների վերաբերմունքից։
Պատերազմը, հալածանքը, դինաստիայի փոփոխությունը կամ եվրոպական գաղութային վերահսկողության ուժեղացումը կարող էին ոչնչացնել այն պայմանները, որոնց վրա տասնամյակներով կառուցվել էր բիզնեսը։
XVIII դարում Իրանի քաղաքական իրավիճակը կտրուկ փոխվեց։ Սեֆյան պետությունը փլուզվեց, Իսֆահանը ծանր ցնցումներ ապրեց, իսկ եվրոպական ընկերությունները սկսեցին ավելի ու ավելի մեծ վերահսկողություն հաստատել Հնդկական օվկիանոսի ծովային առևտրի նկատմամբ։
Նոր Ջուղան աստիճանաբար կորցրեց նախկին միասնական կենտրոնի դիրքը։
Բայց ցանցը միանգամից չանհետացավ։
Նրա մարդիկ արդեն ապրում էին Հնդկաստանում, Եվրոպայում և այլ տարածաշրջաններում։
Որոշ ընտանիքներ շարունակեցին առևտուրը մի քանի սերունդ։
Մյուսները այն երկրներում, որտեղ հաստատվել էին, դարձան հողատերեր, պաշտոնյաներ, բարերարներ և հրատարակիչներ։
Սկզբնական համակարգից մնացին նոր հայկական համայնքներ։
Եվ հենց սա է, թերևս, ամբողջ պատմության ամենաարտասովոր մասը։
Շահ Աբբասը Ջուղայի հայերին տեղահանել էր, որովհետև ցանկանում էր նրանց տնտեսական ներուժն օգտագործել իր սեփական տերության ներսում։
Բայց նրանց ստեղծած ցանցը շատ ավելի լայն դարձավ, քան Սեֆյան կայսրությունը։
Այն անցնում էր պետությունների, կրոնների և գաղութային համակարգերի սահմաններով։
Ինչ-որ պահի ռազմական նավերով և արքայական արտոնագրերով ապահովված եվրոպական ընկերությունները հասկացան, որ իրենց անհրաժեշտ են մարդիկ, որոնք չունեին ոչ նավային թնդանոթներ, ոչ էլ սեփական պետություն։
Որովհետև հայ վաճառականներն ունեին մեկ այլ տեսակի կապիտալ։
Նրանք գիտեին՝ ում գրել։
Ում վստահել ապրանքը։
Որ քաղաքում գտնել ազգականին։
Որտեղ փոխանակել դրամը։
Ինչպես պայմանավորվել տեղական իշխանության հետ։
Ինչպես բեռը հասցնել այնտեղ, որտեղ եվրոպական ընկերությունն ինքը դեռ չէր կարողանում արդյունավետ աշխատել։
Այսօր դա կանվանեինք տեղեկատվության, վստահության և մարդկային կապիտալի ցանց։
XVII դարում դա պարզապես կոչվում էր առևտուր։
Եվ եթե այս մարդկանց ճանապարհները նշենք քարտեզի վրա, կստանանք անսպասելի պատկեր։
Ամստերդամ։
Լոնդոն։
Վենետիկ։
Իսֆահան։
Հնդկաստան։
Հարավարևելյան Ասիա։
Մանիլա։
Նրանց միջև շարժվում էին նամակներ, պարտավորագրեր, մետաքս, գործվածքներ, արծաթ և մարդիկ, որոնք երբեմն տարիներով չէին տեսնում սեփական գործընկերներին։
Այդ պատճառով Նոր Ջուղայի պատմությունը միայն Իրանում հայկական սփյուռքի պատմությունը չէ։
Սա վաղ գլոբալացման պատմության մի գլուխ է։
Եվ հայկական պատմության այն էջերից մեկը, որը շատ ավելի հետաքրքիր է դառնում, երբ դադարում ենք այն դիտել միայն մեկ երկրի սահմանների ներսում։
