Բարձրավանդակի վրա՝ Ախուրյան գետի խոր կիրճի եզրին, այսօր կանգուն են մի քաղաքի ավերակներ, որը շուրջ հազար տարի առաջ Բագրատունյաց Հայաստանի քաղաքական, կրոնական և առևտրային գլխավոր կենտրոններից էր։
Այսօր Անին գտնվում է ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում՝ Կարսից մոտ 42 կիլոմետր հեռավորության վրա և անմիջապես Հայաստանի սահմանի մոտ։ Սակայն քաղաքի պատմական նշանակությունը շատ ավելի մեծ է, քան այսօր պահպանված ավերակների տարածքը։ X–XI դարերում Անին հայկական աշխարհի գլխավոր մայրաքաղաքներից մեկն էր։ Քաղաքը հայտնի էր որպես «քառասուն դարպասների» և «հազար ու մեկ եկեղեցիների» քաղաք։ Այս բնորոշումները պետք չէ ընկալել որպես դարպասների կամ եկեղեցիների ճշգրիտ հաշվարկ։ Դրանք արտացոլում էին քաղաքի բացառիկ մեծության և հարստության մասին ժամանակակիցների ու հետագա սերունդների պատկերացումները։ Սակայն Անին միայն եկեղեցիների քաղաք չէր։ Այստեղ կային պալատներ, հզոր պարիսպներ, շուկաներ, բնակելի թաղամասեր, կամուրջներ, արհեստանոցներ և միջնադարյան խոշոր քաղաքային կենտրոնին բնորոշ բազմաթիվ այլ կառույցներ։
Մինչև Բագրատունիները Անիի պատմությունը շատ ավելի հին է, քան Բագրատունյաց թագավորությունը։ Տարածքը բնակեցված է եղել դեռ հնագույն ժամանակներից։ UNESCO-ն նշում է, որ այստեղ բնակության հետքերը հասնում են մինչև բրոնզի դար։ Վաղ միջնադարում Անին պատկանում էր հայկական Կամսարական իշխանական տոհմին։ Հետագայում Բագրատունիները ձեռք բերեցին Շիրակի և Արշարունիքի տարածքները՝ Անիի հետ միասին։ Ժամանակի ընթացքում հենց Բագրատունիները դարձան Հայաստանի մեծ մասում գերիշխող քաղաքական ուժը։ 884 թվականին Աշոտ I Բագրատունու օրոք Հայաստանում մի քանի դար ընդմիջումից հետո վերականգնվեց թագավորությունը։ Նոր թագավորության առաջին մայրաքաղաքը, սակայն, Անին չէր։ Բագրատունյաց արքունիքը տարբեր ժամանակներում տեղակայված էր Բագարանում, Շիրակավանում և Կարսում։ Միայն 961 թվականին Աշոտ III արքան մայրաքաղաքը տեղափոխեց Անի։ Այդ որոշումը ամբողջովին փոխեց քաղաքի ճակատագիրը։
Ինչո՞ւ հենց Անի Անիի աշխարհագրական դիրքը բացառիկ հարմար էր։ Քաղաքը կառուցված էր բնականորեն պաշտպանված բարձրավանդակի վրա, որը շրջապատված էր խոր կիրճերով։ Այս դիրքը մի կողմից հեշտացնում էր քաղաքի պաշտպանությունը, մյուս կողմից հնարավորություն էր տալիս վերահսկելու կարևոր ճանապարհները։ X–XI դարերում տարածաշրջանով անցնում էին առևտրային ուղիներ, որոնք կապում էին Բյուզանդիան, Իրանը, Սիրիան, Կովկասը և Կենտրոնական Ասիան։ UNESCO-ն Անիի արագ զարգացումը կապում է նաև այն հանգամանքի հետ, որ քաղաքը գտնվում էր Մետաքսի ճանապարհի կարևոր ճյուղերից մեկի վրա։ Այսպիսով, քաղաքի հարստությունը ձևավորվել էր ոչ միայն թագավորական արքունիքի շնորհիվ։ Անիով անցնում էին վաճառականներ, ապրանքներ և դրամական հոսքեր։ Զարգանում էին արհեստները, շինարարությունը և քարավանային առևտրին սպասարկող ենթակառուցվածքները։ Քաղաքն աստիճանաբար վերածվեց ոչ միայն վարչական, այլև խոշոր տնտեսական կենտրոնի։ 992 թվականին Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի աթոռը տեղափոխվեց Անի։ Այդպիսով քաղաքական մայրաքաղաքը դարձավ նաև Հայաստանի կարևորագույն հոգևոր կենտրոններից մեկը։ Ոսկեդարը Անին հատկապես արագ զարգացավ Սմբատ II-ի և Գագիկ I-ի թագավորության տարիներին։ Սմբատ II-ի օրոք քաղաքը ստացավ նոր և հզոր պաշտպանական համակարգ։ Հյուսիսային հատվածում կառուցվեցին մոնումենտալ կրկնակի պարիսպներ։ UNESCO-ի փաստաթղթերի համաձայն՝ քաղաքի պաշտպանական համակարգի ընդհանուր երկարությունը հասնում էր մոտ հինգ կիլոմետրի։ Գագիկ I-ի օրոք՝ 989–1020 թվականներին, Բագրատունյաց թագավորությունն ու նրա մայրաքաղաքը ապրեցին մշակութային և ճարտարապետական բացառիկ վերելք։ Encyclopaedia Iranica-ն այս ժամանակաշրջանը նույնիսկ բնութագրում է որպես յուրատեսակ «Բագրատունյաց վերածնունդ»։ Անիի բնակչության թվի մասին, սակայն, պետք է խոսել զգուշությամբ։ Հանրամատչելի հրապարակումներում հաճախ նշվում է շուրջ 100 հազար բնակչի թիվը, սակայն միջնադարյան քաղաքի բնակչության ճշգրիտ թիվը հաստատել հնարավոր չէ։ Encyclopaedia Iranica-ն ներկայացնում է ավելի զուսպ գնահատական՝ հնարավոր է մոտ 50 հազար բնակիչ։ Ուստի որևէ կոնկրետ թիվ ներկայացնել որպես անվիճելի փաստ ճիշտ չի լինի։ Նույնիսկ այդ գնահատմամբ Անին իր ժամանակի համար չափազանց խոշոր քաղաք էր։
Տրդատի կառուցած Մայր տաճարը Անիի գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը դարձավ Սուրբ Աստվածածնի Մայր տաճարը։ Շինարարությունը սկսվեց 989 թվականին Սմբատ II-ի օրոք և ավարտվեց մոտավորապես 1001 թվականին՝ արդեն Գագիկ I-ի թագավորության ժամանակ։ Տաճարի ճարտարապետը Տրդատն էր՝ միջնադարյան հայ այն սակավաթիվ ճարտարապետներից մեկը, որի անունը պահպանվել է գրավոր աղբյուրներում։ Մայր տաճարն առանձնանում էր իր չափերով և ժամանակի համար ուշագրավ ներքին տարածական լուծումներով։ Շինության մեջ կիրառվել էին հզոր սյուներ, կամարներ և ընդգծված ուղղահայաց ձևեր։ Միաժամանակ զգուշությամբ պետք է վերաբերվել տարածված այն պնդմանը, թե Անիի Մայր տաճարը ուղղակիորեն «կանխատեսել է եվրոպական գոթիկան»։ Ճարտարապետական որոշ լուծումների նմանությունը իսկապես քննարկվում է մասնագետների շրջանում, սակայն եվրոպական գոթական ճարտարապետության անմիջական ծագումը Անիի ճարտարապետությունից պատմականորեն ապացուցված փաստ չէ։ Սակայն սա որևէ կերպ չի նվազեցնում Տրդատի ստեղծագործության արժեքը։ UNESCO-ն Անիի ճարտարապետական դպրոցը դիտարկում է որպես միջնադարյան հայկական ճարտարապետության զարգացման բացառիկ վկայություն։ Ի՞նչ է նշանակում «հազար ու մեկ եկեղեցի» Միջնադարյան Անին իսկապես ուներ չափազանց մեծ թվով կրոնական կառույցներ։ Մինչև մեր օրերը պահպանվել կամ հնագիտական ուսումնասիրություններով արձանագրվել են Մայր տաճարը, Սուրբ Գրիգոր եկեղեցիները, Փրկչի եկեղեցին, Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին և բազմաթիվ այլ տաճարներ ու մատուռներ։ Սակայն «հազար ու մեկ եկեղեցի» արտահայտությունը ճիշտ է ընկալել որպես հսկայական եկեղեցական քաղաքի խորհրդանշական բնորոշում, այլ ոչ որպես բառացի վիճակագրություն։ Այդ անվանումը վաղուց ամրագրվել է Անիի պատմական կերպարի մեջ։ UNESCO-ի փաստաթղթերում նշվում է, որ կաթողիկոսական աթոռը քաղաք տեղափոխելուց հետո Անին ձեռք բերեց բացառիկ կրոնական նշանակություն և հայտնի դարձավ որպես «1001 եկեղեցիների քաղաք»։ Անին նախևառաջ Բագրատունյաց Հայաստանի հայկական մայրաքաղաքն էր, սակայն հետագա պատմությունը քաղաքին հաղորդեց նաև մշակութային բազմաշերտություն։ Այստեղ պահպանվել են տարբեր ժամանակաշրջանների քրիստոնեական եկեղեցիներ, մահմեդական կառույցներ, քաղաքացիական շինություններ, պալատներ, բաղնիքներ և առևտրային ենթակառուցվածքներ։ UNESCO-ն այդ բազմաշերտությունը համարում է հնագիտական համալիրի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը։
Անիի հայկական թագավորության ավարտը Գագիկ I-ի մահից հետո քաղաքական իրավիճակը փոխվեց։ Թագավորությունը բաժանվեց նրա ժառանգների միջև, իսկ Բյուզանդական կայսրությունը սկսեց ավելի ակտիվ միջամտել հայկական գործերին։ Անիի Բագրատունյաց վերջին արքան դարձավ Գագիկ II-ը։ 1042 թվականին նա գահ բարձրացավ ազդեցիկ հայ իշխանների, այդ թվում՝ Վահրամ Պահլավունու աջակցությամբ։ Սակայն շուտով Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդին IX-ը Գագիկին հրավիրեց Կոստանդնուպոլիս։ Քաղաքական ճնշման և բանակցությունների արդյունքում Գագիկ II-ը զրկվեց իր թագավորությունից։ 1045 թվականին Անին անցավ Բյուզանդական կայսրության իշխանության տակ։ Այսպիսով ավարտվեց Անիի՝ որպես անկախ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի ժամանակաշրջանը։ 1064 թվականը Բյուզանդական իշխանությունը երկար չտևեց։ 1064 թվականին քաղաքը գրավեցին սելջուկյան սուլթան Ալփ Արսլանի զորքերը։ Դրանից հետո Անիի կառավարումը հանձնվեց մահմեդական Շադդադյան դինաստիային։ Սակայն քաղաքի գրավումը դեռևս չէր նշանակում Անիի անմիջական կործանումը։ Սա կարևոր հանգամանք է, քանի որ երբեմն քաղաքի պատմությունը չափազանց պարզեցված է ներկայացվում՝ «հայկական մայրաքաղաք — նվաճում — վերջ» սխեմայով։ Իրականում Անին դեռ մի քանի դար շարունակեց մնալ նշանակալի բնակավայր և առևտրային կենտրոն։ Քաղաքը տարբեր ժամանակներում անցնում էր տարբեր քաղաքական ուժերի վերահսկողության տակ՝ Շադդադյանների, վրացական թագավորության և այլ տերությունների։ XII–XIII դարերում տարածաշրջանում մեծ դեր էին խաղում նաև հայ Զաքարյան իշխանները։ UNESCO-ն ընդգծում է, որ նույնիսկ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանից հետո Անին շարունակել է պահպանել իր նշանակությունը որպես առևտրային կարևոր հանգույց։
Ինչո՞ւ Անին ամայացավ Չկար որևէ մեկ իրադարձություն, որը միանգամից ոչնչացրեց քաղաքը։ Անիի անկումը աստիճանական էր։ Քաղաքական նվաճումները փոխում էին տարածաշրջանի տնտեսական պայմանները։ XIII դարում տարածքն անցավ մոնղոլական իշխանության ներքո։ Միաժամանակ փոխվում էին միջազգային առևտրային ուղիները, որոնց շնորհիվ Անին նախկինում ծաղկում էր։ Հատկապես ծանր հետևանքներ ունեցավ 1319 թվականի ուժեղ երկրաշարժը։ Այն լրջորեն վնասեց քաղաքի բազմաթիվ կառույցներ։ Մասնավորապես՝ փլուզվեց Անիի Մայր տաճարի կառուցվածքի մի մասը։ UNESCO-ն մոնղոլական նվաճումը, 1319 թվականի երկրաշարժը և առևտրային ճանապարհների փոփոխությունը նշում է որպես քաղաքի վերջնական անկման գլխավոր գործոններ։ XVIII դարում Անին արդեն գրեթե ամբողջությամբ լքված էր։ Երբեմնի խիտ բնակեցված մայրաքաղաքը վերածվեց հսկայական ավերակների համալիրի։
Անին այսօր Այսօր Անիի հնագիտական համալիրը հնարավորություն է տալիս տեսնելու ոչ թե մեկ առանձին տաճար, այլ իրական միջնադարյան քաղաքի կառուցվածքը։ Պահպանվել են ամրոցային պարիսպների հատվածներ, Մայր տաճարը, բազմաթիվ եկեղեցիներ, պալատների և բնակելի թաղամասերի մնացորդներ, Ախուրյանի կամրջի հատվածներ, բաղնիքներ, շուկայի և այլ քաղաքային կառույցների հետքեր։ Հատկապես արժեքավոր է այն հանգամանքը, որ քաղաքի վերջնական անկումից հետո տարածքը գրեթե չի կառուցապատվել ժամանակակից քաղաքով։ Դրա շնորհիվ Անիի հնագիտական լանդշաֆտը պահպանվել է շատ ավելի ամբողջական, քան միջնադարյան բազմաթիվ այլ քաղաքների դեպքում։ Այսօր Անիի հնագիտական համալիրը ներառված է UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ UNESCO-ն Անին բնութագրում է որպես միջնադարյան հայկական մշակույթի, արվեստի, ճարտարապետության և քաղաքաշինության զարգացման բացառիկ վկայություն։ Անին ցույց է տալիս, թե որքան արագ կարող է քաղաքը վերելք ապրել, երբ մեկ վայրում միավորվում են պետական իշխանությունը, առևտուրը, կրոնը և մշակույթը։ Եվ միաժամանակ՝ որքան աստիճանաբար կարող է այն կորցնել իր նշանակությունը, երբ փոխվում են կայսրությունների սահմաններն ու միջազգային ճանապարհները։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքից այսօր մնացել են ավերակներ։ Բայց հենց այդ ավերակների շնորհիվ այսօր հնարավոր է պատկերացնել միջնադարյան հայկական պատմության ամենանշանակալի ժամանակաշրջաններից մեկի իրական մասշտաբը։
