1991 թվականին Բոլոնիայի համալսարանական գրադարանում պատրաստվում էին «Ուսումնասիրություններ գրադարանում» քարտեզագրական ցուցահանդեսին։ Գրադարանի հավաքածուի նյութերի շարքում մի արտասովոր գալար հայտնվեց՝ եկեղեցիների ու վանքերի հարյուրավոր պատկերներով, լեռներով, քաղաքներով և հայերեն խիտ տողերով։ Բացված քարտեզի երկարությունը 3,58 մետր էր, լայնությունը՝ մոտ 1,2 մետր։ Այն ստեղծվել էր Կոստանդնուպոլսում՝ 1691 թվականին։ Քարտեզի ստեղծումից մինչև հետազոտողների տեսադաշտում կրկին հայտնվելն անցել էր ուղիղ երեք դար։
Գտածոյի նշանակությունը բացահայտելուն օգնեց հայագետ, Բոլոնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Գաբրիելլա Ուլուհոճյանը։ Միայն տեղանունները կարդալը բավարար չէր․ գրությունները սրբավայրերը կապում էին մարդկանց, ավանդությունների և իրադարձությունների հետ։ Քարտեզի ուսումնասիրությունը պահանջում էր թարգմանություն և երկարամյա հետազոտական աշխատանք։ Այսօր այն հայտնի է լատիներեն Tabula Chorographica Armenica անվամբ և պահվում է նույն գրադարանի Մարսիլիի ֆոնդում՝ որպես թիվ 24 գալար։
Կոստանդնուպոլսում հնչած հարցը
Քարտեզի պատմությունն սկսվեց երկու մարդու զրույցից, որոնց համար աշխարհագրությունը շատ ավելին էր, քան վայրերի թվարկումը։ Իտալացի կոմս, զինվորական, դիվանագետ և հետազոտող Լուիջի Ֆերդինանդո Մարսիլին 1691 թվականին դիվանագիտական առաքելությամբ Կոստանդնուպոլսում էր՝ Հաբսբուրգների և Օսմանյան կայսրության միջև պատերազմի ժամանակ։ Աշխարհի կառուցվածքի հանդեպ նրա հետաքրքրությունն ընդգրկում էր նաև ժողովուրդներին, կրոններն ու ձեռագրերը։ Օսմանյան մայրաքաղաքում այդ հետաքրքրասիրությունը կիսող մի հրաշալի զրուցակից գտնվեց։
Նա հայ պատմիչ, բանաստեղծ և Կոստանդնուպոլսի գիտակ Երեմիա Չելեպի Քյոմուրճյանն էր, որը կապված էր տեղի պատրիարքարանի հետ։ Մարսիլին նրան հարցրեց հայկական վանքերի մասին։ Պատասխանն աստիճանաբար մեծ գալարի տեսք ստացավ։ Քյոմուրճյանը քարտեզը կազմեց իր որդու՝ մանրանկարիչ Տեր Մաղաքիայի հետ։ Այսպիսով, եվրոպական հավաքածուներում սովորաբար հիշատակվող պատվիրատուի անվան հետևում կանգնած են երկու հայ հեղինակ՝ նյութը համակարգած գիտնականն ու դրա պատկերմանը մասնակցած նկարիչը։
Պատվերի հանգամանքները հայտնի են հենց փաստաթղթի շնորհիվ։ Դրա ստորին աջ հատվածում Քյոմուրճյանը թողել է ընդարձակ հիշատակարան՝ քարտեզի ստեղծման մասին հեղինակային գրառում։ Պատմաբանի համար նման գրառումը հատկապես արժեքավոր է․ այն թույլ է տալիս առարկան կապել որոշակի հանդիպման, ժամանակի և մարդկանց հետ։ Քարտեզն ունի իր ծագման մասին սեփական պատմությունը, որն օգնում է վերականգնել իտալացի ճանապարհորդի հարցից մինչև հայկական եկեղեցական աշխարհի մանրակրկիտ մտածված պատկերի ստեղծումն անցած ուղին։
Ինչպես կարդալ այս քարտեզը
Ժամանակակից դիտողի առաջին դժվարությունը ծագում է դեռևս գրությունները կարդալուց առաջ։ Արևելքն այստեղ վերևում է, հյուսիսը՝ ձախ կողմում։ Հեռավորությունները ներկայացված չեն միասնական չափային մասշտաբով, իսկ լայնությունների ու երկայնությունների սովորական ցանցը բացակայում է։ Հայացքն ուղղորդում են պատկերներն ու տեքստը։ Գալարի կառուցվածքը հասկանալու համար ավելի օգտակար է հարցնել, թե ինչու է այս կամ այն վայրը կարևոր հեղինակի համար, քան փորձել դրա օգնությամբ մի քաղաքից մյուսը տանող ճշգրիտ երթուղի գծել։
Քարտեզում ներկայացված են հայ եկեղեցու պատմությանն առնչվող շուրջ ութ հարյուր վայր։ Խոշորագույն կենտրոնների թվում նշված են Էջմիածինը, Գանձասարը, Աղթամարն ու Կիլիկիան, Երուսաղեմի և Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությունները։ Աշխարհագրությունն արևելքում հասնում է մինչև Նիշապուր և ընդգրկում նաև Ղրիմի վանքերը։ Վանքերը, եկեղեցիները, սրբերի նահատակության ու թաղման վայրերը կազմում են մի ընդարձակ ցանց։ Գրությունները հաճախ բացատրում են, թե ինչով է հայտնի այս կամ այն սրբավայրը՝ քարտեզի դիտումը վերածելով միմյանց կապված բազմաթիվ պատմությունների ընթերցման։
Հատվածներից մեկում Էջմիածնի տաճարի առջև զրուցում են հոգևորականներ և օսմանյան ժամանակաշրջանի հագուստներով տղամարդիկ։ Ուղեկցող տեքստն անդրադառնում է պատմիչ Ագաթանգեղոսի պատմությանը՝ IV դարում սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կողմից տաճարի հիմնադրման մասին․ կողքին բարձրանում են Արարատի երկու կանաչ գագաթները։ Այստեղ հատկապես հստակ է երևում հեղինակների կիրառած հնարքը․ հեռավոր անցյալի իրադարձությունը փոխանցված է իրենց ժամանակակիցներին հասկանալի պատկերների լեզվով։ Միևնույն հատվածում հանդիպում են պատմական մի քանի ժամանակաշրջաններ։
Այս առանձնահատկությունը կարևոր է ամբողջ քարտեզը հասկանալու համար։ Պատկերված սրբավայրերի մի մասը XVII դարի վերջին արդեն վնասված կամ ավերված էր։ Քյոմուրճյանը հենվել էր գրավոր և բանավոր ավանդույթի վրա՝ պահպանելով տեղեկություններ այն վայրերի մասին, որոնք շարունակում էին ապրել եկեղեցական հիշողության մեջ։ Ուստի գալարի պատկերները պարզապես հաշվելով՝ հնարավոր չէ որոշել, թե քանի վանք էր գործում 1691 թվականին։ Փոխարենը այն թույլ է տալիս տեսնել, թե որ անունները, իրադարձություններն ու կապերն էր հեղինակն անհրաժեշտ համարել փոխանցել հետագա ընթերցողներին։
Հայկական հողերն այդ ժամանակ բաժանված էին Օսմանյան և Պարսկական կայսրությունների միջև։ Գալարը մեկտեղում է եկեղեցական աշխարհագրությունը՝ այդ քաղաքական բաժանումներից անկախ, սակայն այն որպես ժամանակակից պետական սահմանների քարտեզ ընթերցելը սխալ կլիներ։ Դրա թեման սրբավայրերի տարածումն է և դրանց հետ կապված անցյալի ընկալումը։ Այսօրվա ընթերցողի համար այն նաև հիշեցում է, թե որքան տարբեր են պետության տարածքը, համայնքների կյանքն ու մշակութային հիշողության աշխարհը։
Ինչպես գալարը մոռացության մատնվեց
1692 թվականի գարնանը Մարսիլին վերադարձավ Բոլոնիա՝ իր հետ բերելով քարտեզը։ 1712 թվականին նա իր հավաքածուների զգալի մասը նվիրաբերեց իր հիմնադրած Գիտությունների և արվեստների ինստիտուտին։ Նրա ձեռագիր գույքացուցակում հայկական քարտեզը գրանցված էր 100 համարի տակ․ գրառման համաձայն՝ այն կախված էր ինստիտուտի գրադարանի պատից։ Հետագայում այդ հավաքածուներն անցան Բոլոնիայի համալսարանական գրադարանին։ Հենց այնտեղ էլ գալարը երկար ժամանակ մոռացության մատնվեց։
Հայագետները քարտեզի գոյության մասին գիտեին XVIII դարի վերջից, սակայն այն փնտրում էին Վիեննայում։ Նրանց հայտնի էր, որ Քյոմուրճյանն աշխատանքը կատարել էր «ավստրիացի դեսպանի» համար։ Պատվիրատուի դիվանագիտական ծառայությունը հետազոտողներին սխալ ուղղություն էր հուշել․ նրա հայրենի քաղաքը Բոլոնիան էր, ուր նա բերել էր գալարը։
Իրական պատմությունն ավելի բարդ էր, քան երեք հարյուր տարի անհետ կորած առարկայի մասին տպավորիչ լեգենդը։ XX դարում գրադարանավար Լուդովիկո Ֆրատին այն արդեն ներառել էր գալարների գույքացուցակում՝ ներկայիս 24 համարի ներքո։ Սակայն հաշվառման գրառման առկայությունը դեռ չէր նշանակում, թե փաստաթղթի բովանդակությունն ու նշանակությունը հասկացված էին։ 1991 թվականի իրադարձությունները քարտեզը վերադարձրին գիտական ուսումնասիրության դաշտ։ 2000 թվականին Ուլուհոճյանը լույս ընծայեց դրան նվիրված գիրք՝ ուսումնասիրությամբ, թարգմանություններով և քարտեզի վերատպություններով։
Հին աշխարհագրության նոր կյանքը
2018 թվականի մայիսին քարտեզը վերականգնվեց՝ նախքան Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանի «Armenia!» ցուցահանդեսին ուղարկվելը։ Աշխատանքները Բոլոնիայում ընթանում էին այցելուների աչքի առաջ։ Վերականգնող Մելանիա Ձանետտին ամրացնում էր թղթի խոցելի հատվածներն ու թղթի ամրացումը գործվածքային հիմքին։ Հսկայական գալարը բացելիս ամեն անգամ առանձնահատուկ զգուշություն էր պահանջվում․ այն դիտելու հնարավորությունը կախված էր նյութը խնամքով պահպանելուց։
Թվայնացմամբ նոր փուլ սկսվեց։ 2023 թվականին Բոլոնիայի «Հայկական հետքեր» ցուցահանդեսում ներկայացվեց Haltadefinizione-ի պատրաստած՝ քարտեզի գիգապիքսելային լուծաչափով պատկերը։ Համալսարանական գրադարանը նաև առցանց հասանելի է դարձնում ամբողջ գալարն ու դրա առանձին հատվածները։ Այժմ կարելի է կրկին ու կրկին դիտել մանր պատկերներն ու գրությունները՝ առանց բնօրինակը նորից բացելու, իսկ միմյանցից հեռու հատվածների համեմատությունը զգալիորեն ավելի հարմար է դարձել։
Վերահայտնաբերման պատմությունն իմանալուց հետո ուզում ես մեկ անգամ ևս նայել հենց քարտեզին։ Ընդհանուր չափերի ու սրբավայրերի թվի հետևում հեշտ է չնկատել դրա գլխավոր առանձնահատկությունը․ յուրաքանչյուր վայրի համար այստեղ պատմելու տեղ է հատկացված։ Կոստանդնուպոլսեցի գիտնականն ու նրա որդին այս պատմությունները հավաքել էին մեկ հետաքրքրասեր զրուցակցի համար։ Բոլոնիայում պահպանված գալարը թույլ է տալիս դարեր անց կարդալ դրանք և հետևել, թե ինչպես է անունների, պատկերների ու կարճ բացատրությունների միջոցով ձևավորվում մի ամբողջ աշխարհի պատկերը։
