Ժամանակակից Խոր Վիրապի վանքի մոտ՝ Արարատյան դաշտի բլուրների տակ, թաքնված են Հին Հայաստանի կարևորագույն քաղաքներից մեկի մնացորդները։
Արտաշատը մի քանի դար եղել է Հայոց թագավորության մայրաքաղաքը, խոշոր առևտրային կենտրոն և հայ արքաների նստավայր։ Այստեղով անցնում էին միջազգային առևտրական ճանապարհներ, այստեղ էին հասնում Հռոմի և Պարթևաստանի զորքերը, իսկ դարեր անց հենց այս վայրի հետ կապվեց Գրիգոր Լուսավորչի պատմությունը։
Սակայն այսօր հին քաղաքի մեծ մասը ճանապարհորդի աչքի առաջ չէ։
Այն գտնվում է հողի տակ։
Հնագիտական ուսումնասիրություններն աստիճանաբար վերադարձնում են Արտաշատը գրավոր աղբյուրների աշխարհից դեպի իրական, նյութական պատմություն։
Արտաշես I-ի նոր մայրաքաղաքը
Արտաշատի հիմնադրումը կապված է Արտաշես I արքայի՝ Արտաշեսյան արքայատոհմի հիմնադրի հետ։
Մ.թ.ա. 190 թվականին Մագնեսիայի ճակատամարտում Սելևկյան պետության՝ Հռոմից կրած պարտությունից հետո տարածաշրջանի քաղաքական իրավիճակը փոխվեց։
Արտաշեսը, որը մինչ այդ Սելևկյանների իշխանության ներքո էր գործում, դարձավ Մեծ Հայքի անկախ կառավարիչը։
Նրա իշխանությունը հայոց պետականության զարգացման նոր շրջանի սկիզբ դրեց։
Մոտավորապես մ.թ.ա. 180–170-ական թվականներին Արտաշեսը Արաքս գետի ձախ ափին հիմնեց նոր մայրաքաղաք։
Այն ստացավ Արտաշատ անունը։
Տեղանքի ընտրությունը պատահական չէր։
Քաղաքը գտնվում էր բերրի Արարատյան դաշտում՝ մի քանի բլուրների վրա, որոնք բնականորեն պաշտպանված էին գետով և տեղանքի առանձնահատկություններով։
Միաժամանակ այստեղից հնարավոր էր վերահսկել այն կարևոր ճանապարհները, որոնք Հայաստանը կապում էին Իրանի, Միջագետքի, Կովկասի և Առաջավոր Ասիայի արևմտյան շրջանների հետ։
Արտաշատը նախատեսված չէր պարզապես որպես ամրոց։
Այն պետք է դառնար նոր թագավորության քաղաքական, տնտեսական և վարչական գլխավոր կենտրոններից մեկը։
Արդյո՞ք Արտաշատը կառուցել է Հաննիբալը
Արտաշատի հետ կապված ամենահայտնի պատմություններից մեկը վերաբերում է մի մարդու, որը հայ չէր։
Հին հեղինակներ Ստրաբոնը և Պլուտարքոսը գրում էին, որ հռոմեացիների դեմ պայքարում պարտությունից հետո նշանավոր կարթագենացի զորավար Հաննիբալը հայտնվել է Արտաշեսի արքունիքում և օգնել ընտրել հայկական նոր մայրաքաղաքի տեղանքը։
Ըստ այդ ավանդության՝ Հաննիբալը հայ արքայի ուշադրությունը հրավիրել է տարածքի բացառիկ հարմար դիրքի վրա և մասնակցել քաղաքի նախագծմանը։
Այդ պատճառով հանրամատչելի գրականության մեջ երբեմն կարելի է հանդիպել «Արտաշատը կառուցել է Հաննիբալը» ձևակերպմանը։
Սակայն պատմական իրականությունն ավելի բարդ է։
Այդ մասին հին աղբյուրներում իսկապես վկայություններ կան, սակայն ժամանակակից հետազոտողները դրանց վերաբերվում են զգուշությամբ։
Հաննիբալի՝ Արտաշեսի արքունիքում գտնվելու վերաբերյալ անկախ և անվիճելի ապացույցներ առայժմ չկան։
Հետևաբար ավելի ճիշտ է խոսել հին պատմագրական ավանդության, այլ ոչ թե լիովին ապացուցված փաստի մասին։
Այնուամենայնիվ, այդ պատմության գոյությունն ինքնին ցույց է տալիս, թե ինչպիսի համբավ ուներ Արտաշատը դեռ հին ժամանակներում։
Քաղաք, որը պաշտպանում էր նաև բնությունը
Հին աղբյուրները Արտաշատը նկարագրում էին որպես լավ ամրացված արքայական քաղաք։
Նրա կենտրոնական հատվածը տարածված էր մի քանի բլուրների վրա։
Արաքս գետը, ճահճային տարածքները և տեղանքի բնական պայմանները լրացուցիչ պաշտպանություն էին ստեղծում, իսկ առավել խոցելի ուղղությունները ամրացվել էին պաշտպանական կառույցներով։
Ժամանակակից հնագիտական ուսումնասիրությունները հաստատել են խոշոր ամրաշինական համակարգի գոյությունը։
Բայց պաշտպանությունը քաղաքի միայն մի մասն էր։
Պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են բնակելի թաղամասեր, հասարակական շենքեր, արհեստագործական տարածքներ, ջրամատակարարման համակարգեր և զարգացած քաղաքային ենթակառուցվածքի այլ տարրեր։
Արտաշատը պարզապես արքայական պալատով ամրոց չէր։
Այն խոշոր անտիկ քաղաք էր։
Արտաշատը և միջազգային առևտուրը
Մայրաքաղաքի բարգավաճման հիմնական պատճառներից մեկը նրա դիրքն էր միջազգային առևտրային ճանապարհների վրա։
Հայաստանի տարածքով անցնում էին ճանապարհներ, որոնք իրանական աշխարհն ու Միջագետքը կապում էին Կովկասի, Սևծովյան տարածաշրջանի և Հռոմեական աշխարհի հետ։
Արտաշատը անմիջականորեն ներգրավված էր այդ համակարգում։
Քաղաքում ապրում և աշխատում էին վաճառականներ ու արհեստավորներ, իսկ հնագետների հայտնաբերած առարկաները ցույց են տալիս քաղաքի կապերը միաժամանակ մի քանի մշակութային տարածաշրջանների հետ։
Այստեղ հայտնաբերվել են մետաղադրամներ, կնիքներ, տարբեր իրեր և արվեստի նմուշներ, որոնք վկայում են Միջերկրածովյան աշխարհի, Իրանի և Կովկասի հետ կապերի մասին։
Այդ ժամանակաշրջանի Հայաստանը մեկուսացված տարածք չէր, որը պարզապես գտնվում էր մեծ տերությունների միջև։
Այն ինքն էր միջազգային փոխանակումների բարդ համակարգի մասնակիցը։
Իսկ Արտաշատը այդ համակարգի կարևորագույն հանգույցներից մեկն էր։
Ի՞նչ տեղի ունեցավ Տիգրան Մեծի օրոք
Մ.թ.ա. I դարում Հայոց թագավորությունը իր ամենամեծ տարածքային ընդարձակմանը հասավ Տիգրան II Մեծի օրոք։
Արքան հիմնեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը։
Սակայն նոր արքայական կենտրոնի ստեղծումը չէր նշանակում Արտաշատի անհետացում։
Հին մայրաքաղաքը շարունակում էր գոյություն ունենալ և պահպանել իր մեծ նշանակությունը։
Հռոմեական արշավանքներից և քաղաքական իրավիճակի փոփոխությունից հետո Տիգրանակերտը կորցրեց նախկին դերը, իսկ Արտաշատը կրկին դարձավ հայկական պետության հիմնական կենտրոններից մեկը։
Երկու մայրաքաղաքների պատմությունը լավ ցույց է տալիս Հին Հայաստանի առանձնահատկություններից մեկը։
Արքայական նստավայրի տեղափոխումը պարտադիր չէր նշանակում նախկին քաղաքի անմիջական անկում։
Խոշոր քաղաքները կարող էին շարունակել ապրել և կարևոր դեր ունենալ դեռ բազմաթիվ դարեր։
Հռոմը՝ ընդդեմ Արտաշատի
Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը միայն առավելություններ չէր տալիս։
Երկիրը գտնվում էր հին աշխարհի երկու հզոր քաղաքական ուժերի՝ Հռոմի և Պարթևաստանի, իսկ ավելի ուշ՝ Հռոմի և Սասանյան Պարսկաստանի միջև։
Արտաշատը բազմիցս հայտնվել է այդ պայքարի անմիջական կենտրոնում։
Մ.թ. 58 թվականին Գնեոս Դոմիցիուս Կորբուլոնի գլխավորած հռոմեական բանակը Հայաստանի նկատմամբ վերահսկողության համար պատերազմի ընթացքում գրավեց Արտաշատը։
Հաջորդ տարի քաղաքը ավերվեց։
Սակայն Արտաշատի պատմությունը դրանով չավարտվեց։
Հռոմի և Պարթևաստանի միջև ձեռք բերված համաձայնությունից հետո Հայոց արքա Տրդատ I-ը մեկնեց Հռոմ, որտեղ 66 թվականին թագ ստացավ Ներոն կայսեր ձեռքից։
Դրանից հետո Արտաշատը վերականգնվեց։
Հին աղբյուրների համաձայն՝ Հռոմը միջոցներ և մասնագետներ տրամադրեց ավերված հայկական մայրաքաղաքի վերականգնման համար։
Որոշ ժամանակ քաղաքը նույնիսկ պաշտոնապես կոչվել է Ներոնիա՝ Ներոնի պատվին։
Սակայն այդ անունը չարմատավորվեց։
Արտաշատը մնաց Արտաշատ։
Հռոմեական ջրատարը, որն այդպես էլ չաշխատեց
Արտաշատի ամենահետաքրքիր հնագիտական հուշարձաններից մեկը կապված է հռոմեական ուղիղ տիրապետության կարճ ժամանակաշրջանի հետ։
114 թվականին կայսր Տրայանոսը ռազմական արշավ սկսեց Արևելքում, և Հայաստանը հայտարարվեց Հռոմեական կայսրության նահանգ։
Հռոմեացիները սկսեցին լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ։
Հնագետները Արտաշատի մոտ հայտնաբերել են մոնումենտալ կամարակապ ջրատարի՝ ակվեդուկի հիմքերը, որը պետք է քաղաքին ջուր մատակարարեր։
Սակայն կառույցն այդպես էլ չավարտվեց։
117 թվականին Տրայանոսի մահից հետո նոր կայսր Ադրիանոսը հրաժարվեց իր նախորդի արևելյան նվաճումների մեծ մասից։
Հռոմեական վարչակազմը հեռացավ Հայաստանից, իսկ ջրատարի շինարարությունը դադարեցվեց։
Գրեթե երկու հազար տարի անց այդ անավարտ կառույցը դարձավ բացառիկ հնագիտական վկայություն, թե որքան կարճ տևեց Հայաստանի նկատմամբ Հռոմի անմիջական իշխանությունը։
Քաղաքը ավերում էին, իսկ այն կրկին վերականգնվում էր
Արտաշատը մեկից ավելի ռազմական աղետ է տեսել։
163 թվականին քաղաքը կրկին գրավվեց հռոմեական զորքերի կողմից։
Հաջորդ դարերում հայկական պետության քաղաքական կենտրոնը աստիճանաբար տեղափոխվում էր այլ վայրեր, և Վաղարշապատը սկսեց ավելի կարևոր դեր խաղալ։
Սակայն Արտաշատը չանհետացավ։
Քաղաքը դեռ երկար ժամանակ պահպանում էր տնտեսական և վարչական նշանակությունը։
IV դարում Հայաստանը հայտնվեց Սասանյան տերության հետ ծանր հակամարտության կենտրոնում։
Պարսկական արշավանքների ընթացքում Արտաշատը լուրջ վնասներ կրեց։
Բայց նույնիսկ այդ ավերածություններից հետո քաղաքը շարունակեց գոյություն ունենալ։
Նրա վերջնական անկումը ձգվեց դարերի ընթացքում։
Խոր Վիրապը և Գրիգոր Լուսավորիչը
Այսօր Արարատյան դաշտի այս հատված այցելողների մեծ մասը նախ և առաջ ճանաչում է Խոր Վիրապը։
Սակայն վանքը գտնվում է հենց հին Արտաշատի տարածքի հետ կապված վայրում։
Հայ քրիստոնեական ավանդության համաձայն՝ այստեղ Տրդատ III արքան հրամայել է Գրիգոր Լուսավորչին բանտարկել խոր գուբի մեջ։
Ավանդությունը պատմում է, որ Գրիգորը երկար տարիներ անցկացրել է այնտեղ, մինչև ազատ արձակվելը և հայոց արքայի դարձի ու քրիստոնեության տարածման գործում առանցքային դեր ստանձնելը։
Հետագայում այդ վայրում ձևավորվեց Հայաստանի ամենահայտնի վանական համալիրներից մեկը՝ Խոր Վիրապը։
Անվանումն ինքնին կապված է «խոր փոսի» կամ «խոր գուբի» գաղափարի հետ։
Այսպիսով, նույն տարածքը միավորում է հայկական պատմության միանգամից մի քանի տարբեր դարաշրջան։
Այստեղ են Արտաշեսյանների հեթանոսական թագավորության հետքերը, Հռոմի ու Պարթևաստանի հետ հակամարտությունների հիշողությունը, Հայաստանի քրիստոնեացման ավանդույթը և միջնադարյան եկեղեցական ժառանգությունը։
XXI դարի անսպասելի բացահայտումը
Արտաշատը շարունակում է անակնկալներ մատուցել հնագետներին նույնիսկ մեր օրերում։
2024 թվականին հայ-գերմանական հնագիտական արշավախումբը հայտնեց հին քաղաքի տարածքում մինչ այդ անհայտ վաղ քրիստոնեական կառույցի հայտնաբերման մասին։
Հնագետները բացահայտեցին խոշոր ութանկյուն եկեղեցի՝ խաչաձև հավելվածներով։
Հետազոտողները կառույցը թվագրում են IV դարով։
Այս պահին այն ներկայացվում է որպես Հայաստանի տարածքում հնագիտական պեղումներով հաստատված ամենահին եկեղեցին։
Դա հատկապես կարևոր է, քանի որ կառույցը վերաբերում է երկրում քրիստոնեության տարածման ամենավաղ ժամանակաշրջանին։
Շենքի ներսում և շրջակայքում հայտնաբերվել են տանիքի կղմինդրի բեկորներ, ճարտարապետական ձևավորման տարրեր և ներմուծված մարմար։
Այս բացահայտումը ցույց է տալիս, թե դեռ որքան շատ բան է մնում հողի տակ՝ հին Արտաշատի տարածքում։
Հնագիտական ուսումնասիրությունները շարունակվում են։
Ինչպիսի՞ն էր իրական Արտաշատը
Ժամանակակից լանդշաֆտը տեսնելով՝ հին քաղաքի իրական չափերը պատկերացնելը հեշտ չէ։
Անտիկ Արտաշատը զբաղեցնում էր շատ ավելի մեծ տարածք, քան կարող է թվալ Խոր Վիրապի մոտ կանգնած մարդուն։
Ուսումնասիրությունների արդյունքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ ամրություններ, քաղաքային թաղամասեր, արհեստանոցներ, հասարակական շենքեր, դամբարանադաշտեր և քաղաքային ենթակառուցվածքի տարբեր տարրեր։
Հնագիտական գտածոների շարքում կան տերակոտե արձանիկներ, մետաղադրամներ, կնիքներ, որմնանկարների բեկորներ, խճանկարներ և անտիկ արվեստի այլ նմուշներ։
Ամենահայտնի գտածոներից մեկը խոշոր լատիներեն արձանագրությունն է, որը կապված է Տրայանոս կայսեր և Հայաստանը հռոմեական նահանգ դարձնելու կարճ ժամանակաշրջանի հետ։
Այս ամենը թույլ է տալիս Արտաշատը տեսնել ոչ թե որպես հին ժամանակագրություններում պահպանված հեռավոր անուն, այլ որպես կենդանի քաղաք։
Այն միաժամանակ կապված էր հայկական, հելլենիստական, իրանական և հռոմեական մշակութային միջավայրերի հետ։
Ինչո՞ւ Արտաշատը կորցրեց մայրաքաղաքի կարգավիճակը
Քաղաքի անկումը հնարավոր չէ բացատրել միայն մեկ ճակատամարտով կամ մեկ նվաճմամբ։
Արտաշատը բազմիցս ավերվել, վերականգնվել և փոխել է իր քաղաքական նշանակությունը։
Ժամանակի ընթացքում արքայական նստավայրը տեղափոխվեց այլ կենտրոններ։
Վաղարշապատի, իսկ հետագայում նաև Դվինի վերելքը փոխեց Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական աշխարհագրությունը։
Փոխվում էր նաև Արաքսի հունը, ինչը նույնպես ազդում էր հին քաղաքի շրջանի բնակության պայմանների վրա։
Վաղ միջնադարում Արտաշատի նշանակությունը զգալիորեն նվազեց։
Բայց քաղաքն անհետ չկորավ։
Նրա տարածքում պահպանվեցին հայոց պատմության բազմաթիվ դարերի հետքերը, իսկ հին բլուրների վրա այսօր բարձրացող Խոր Վիրապը դարձավ Հայաստանի ամենաճանաչելի խորհրդանիշներից մեկը։
Մայրաքաղաք, որը դեռ հողի տակ է
Անին տպավորում է պահպանված եկեղեցիներով ու պարիսպներով։
Արտաշատի պատմությունը այլ կերպ է պահպանվել։
Այստեղ հին մայրաքաղաքի մեծ մասը դեռ թաքնված է հողի տակ։
Քաղաքի պատմությունը վերականգնվում է հիմքերի, խեցեղենի, մետաղադրամների, արձանագրությունների և ժամանակակից գեոֆիզիկական ուսումնասիրությունների միջոցով։
Հենց այդ պատճառով յուրաքանչյուր նոր հնագիտական հայտնագործություն կարող է էապես լրացնել քաղաքի մասին մեր պատկերացումները։
Արտաշատը եղել է Արտաշես I-ի մայրաքաղաքը, Հայոց թագավորության գլխավոր կենտրոններից մեկը, հին աշխարհի խոշորագույն տերությունների հակամարտությունների մասնակից և միջազգային առևտրի կարևոր հանգույց։
Նրա հիմնադրումից անցել է ավելի քան երկու հազար տարի։
Բայց հին մայրաքաղաքի պատմությունը դեռ ավարտված չէ։
Հնագետները շարունակում են բացահայտել այն։
