1323 թվականին Գլաձորում գրված Ավետարանի լուսանցքում երկու վիշապ երախները բացել են բուսական զարդի հիմքում։ Ավելի վեր ծառանման պատկեր է՝ չորս ավետարանիչների խորհրդանիշներով, իսկ հորինվածքը պսակվում է խաչով։ Նկարիչ Թորոս Տարոնացին այս ամենը տեղադրել է Ղուկասի Ավետարանի սկզբնամասի կողքին։ Որտեղի՞ց են այս արարածները հայտնվել քրիստոնեական գրքում, և ինչո՞ւ է նրանց այդքան տեսանելի տեղ հատկացվել։
Այս թերթը՝ Մատենադարանի № 6289 ձեռագրի 141r-ը, օգնում է հարցն ավելի հստակ ձևակերպել։ Գազաններն այստեղ կապված են խաչի և էջի կառուցվածքի հետ. եթե նրանց դիտենք շրջապատից կտրված, կկորցնենք իմաստի կարևորագույն մասը։ Հայկական մանրանկարչության մեջ վիշապներ հանդիպում են տառերի, բուսական հյուսվածքների և ճարտարապետական շրջանակների մեջ։ Նրանց դերը հասկանալու համար հարկավոր է դիտել յուրաքանչյուր արարածի կողքին պատկերվածը, կարդալ տեքստը և ծանոթանալ հենց գրքի պատմությանը։
Նախ՝ ուշադիր դիտել, հետո՝ անուն տալ
Երկար պարանոցը, թևերը կամ ոլորված պոչը դեռ ձեռագրի լուսանցքի ամեն բնակչի վիշապ չեն դարձնում։ Այնտեղ կարելի է տեսնել թռչուններ, առյուծներ և տարբեր կենդանիների հատկանիշներ միավորող արարածներ։ Բացի այդ, վարպետը մարմինը հարմարեցնում էր գծանկարին. պարանոցը երկարացնում էր տողի երկայնքով, պոչը կորացնում տառի ուրվագծով, գլուխը հյուսում բուսական զարդանախշին։ Այդպես գազանի և զարդի սահմանը դառնում էր փոփոխական։
Ուստի զգուշավոր անվանումը երբեմն ավելի ճշգրիտ է, քան տպավորիչը։ Եթե թանգարանը պատկերը նկարագրում է որպես թռչուն կամ կենդանակերպ զարդանախշ, չարժե հանուն գեղեցիկ առասպելի այն վերանվանել։ Նախ օգտակար է աչքով հետևել ամբողջ պատկերին. որտե՞ղ է ավարտվում մարմինը, թաթեր ունի՞, ինչի՞ն է միանում պոչը։ Նույնիսկ ծանոթ ձևը կարող է անսպասելիորեն գլխատառի մաս լինել։ Իսկ վստահելի բնորոշման համար սովորաբար հարկավոր է այն համեմատել նույն ժամանակաշրջանի այլ պատկերների հետ։
Ինչո՞ւ հենց լուսանցքներում
Միջնադարյան գրքի լուսանցքները նրա մտածված կառուցվածքի մասն էին։ Գունավոր զարդերն առանձնացնում էին տեքստի սկիզբն ու բաժինները, օգնում աչքին նկատել անցումները և հանդիսավորություն հաղորդում սրբազան ընթերցմանը։ Գեթթի թանգարանը, նկարագրելով 1583 թվականի հայկական մի Ավետարան, ուղղակիորեն նշում է, որ բազմաթիվ փոքր զարդապատկերներ ցույց են տալիս տեքստի բաժանումները։ Այս գործնական դերը կարևոր է. շքեղ էջը միաժամանակ կարող էր նաև ընթերցման համար հարմար լինել։
Մեկ այլ օրինակ պահվում է Բալթիմորի Ուոլթերսի արվեստի թանգարանում։ Թորոս Ռոսլինի՝ 1262 թվականին Հռոմկլայում ստեղծած Ավետարանում առաջին երեք Ավետարանների սկզբնատառերը կազմված են դրանց հեղինակների խորհրդանիշներից, իսկ Հովհաննեսի էջում նրա խորհրդանիշը տեղադրված է գլխատառի ուղղաձիգ հատվածում։ Կենդանի արարածն այստեղ մասնակցում է հենց տառի կառուցմանը։ Երբ հիանում ենք միայն առանձին գազանով, հեշտ է չնկատել պատկերի այս կապը գրի հետ։
Վիշապները խաչի ստորոտում
Վերադառնանք Թորոս Տարոնացու գլաձորյան թերթին։ Բաց երախներն ուղղված են դեպի բուսական զարդապատկերը, որի վերևում խաչն է։ Արվեստաբան Սառա Կյունն այս հորինվածքը դիտարկում է այն պատկերների շարքում, որոնցում վիշապը կարող է պահապան նշանակություն ունենալ։ Խոսքը հուշարձանների որոշակի խմբի հետազոտական մեկնաբանության մասին է. այն հաշվի է առնում արարածների դասավորությունը, կենտրոնական պատկերը և ճարտարապետական հարդարանքի հետ համեմատությունները։
Կյունը բերում է նաև ավելի վաղ օրինակ՝ Մշո ճառընտիրը՝ քարոզների ժողովածուն, որը ստեղծվել է Ավագ վանքում 1200–1202 թվականներին։ № 7729 ձեռագրի 492-րդ թերթում առյուծի գլուխը բուսական հյուսվածքով միացված է վիշապների երկու գլուխների։ Հետազոտողն այս հորինվածքը համեմատում է շենքերի վրա պատկերված պահապան կերպարների հետ։ Սակայն սխալ կլիներ այս մեկնաբանությունը կանոն դարձնել հայկական բոլոր ձեռագրերի համար։ Պատմողական տեսարանում, խաչի տակ կամ զարդանախշի մեջ վիշապը կարող է տարբեր դերեր ունենալ. միայն բաց երախը բավարար բացատրություն չէ։
Ինչպե՞ս չինական վիշապը հայտնվեց հայկական գրքում
Հատկապես հետաքրքիր մի դեպք առնչվում է Կիլիկյան Հայաստանին և մոնղոլական աշխարհի հետ նրա կապերին։ 1286 թվականին արքայազն Հեթումի՝ ապագա Հեթում Բ թագավորի համար ստեղծվեց ճոխազարդ ճաշոց՝ եկեղեցական օրացույցի համաձայն դասավորված ընթերցումներով գիրք։ Այսօր այն Մատենադարանի № 979 ձեռագիրն է։ Պայծառակերպության տոնի՝ Վարդավառի ընթերցումը բացող 334-րդ թերթում վիշապներն ու փյունիկները տեղադրված են տեքստից վերև գտնվող կիսախորանում։ Այստեղ մեր հարցը դուրս է գալիս լուսանցքների սահմաններից և ընդգրկում ամբողջ էջի ձևավորումը։
Հայագետ Դիկրան Կույմջյանն այս արարածները մանրամասն համեմատել է արևելաասիական օրինակների հետ։ Վիշապներն ունեն կապույտ գլուխներ, բաց երախներ և չորսական ճանկով թաթեր, իսկ նրանց դիմաց փյունիկներն են։ Հետազոտողը նման պատկերների ի հայտ գալը կապում է արքունական միջավայրի, դիվանագիտության և տարածաշրջանների միջև թանկարժեք իրերի շրջանառության հետ։ Որպես պատկերի տարածման հավանական միջոց՝ նա առանձնացնում է չինական և կենտրոնասիական մետաքսե գործվածքները, որոնք հայ պատվիրատուներին կարող էին հասնել որպես ապրանք կամ ընծա։
Հնարավոր չէ վերականգնել գործվածքից մինչև այս էջը պատկերի անցած կոնկրետ ուղին։ Սակայն հենց համեմատությունն է փոխում մեր հայացքը ձեռագրի հանդեպ. մեր առջև շատ ավելի լայն գեղարվեստական աշխարհին ծանոթ արվեստանոցում ստեղծված գործ է։ Կույմջյանը նաև քննարկում է վիշապների և փյունիկների հնարավոր արքայատոհմային նշանակությունը։ Այս եզրահանգումները հարկավոր է ներկայացնել որպես գիտնականի հիմնավորված մեկնաբանություն՝ չվերագրելով դրանք նկարչի թողած բացատրությանը։ Այդպիսի հեղինակային բացատրության տեքստ մեզ հայտնի չէ։
Ի՞նչ էին ասում գրքերի ստեղծողներն իրենք
Վարպետների մտադրությունների մասին երբեմն պատմում են հիշատակարանները։ 1262 թվականի Ավետարանում Թորոս Ռոսլինը նշում է պատվիրատուի՝ Թորոս քահանայի անունը և գրում գիրքը ոսկով ու զանազան գույներով զարդարելու մասին, որպեսզի այն թանկ լինի Եկեղեցու զավակների համար։ Այս գրառումը չի մեկնաբանում առանձին զարդանախշերը, բայց թույլ է տալիս լսել ձեռագրի վրա աշխատած մարդու ձայնը։ Էջի գեղեցկությունը կարևոր էր և՛ նրա, և՛ գիրքը պատվիրած մարդու համար։
Այսպես ավելի հասկանալի է դառնում, թե ինչու վիշապների մասին խոսակցությունը չի կարելի սահմանափակել գաղտնի հեթանոսական ուղերձի որոնմամբ։ Քրիստոնեական բովանդակությունը, գեղարվեստական հիշողությունը, պատվիրատուի ճաշակն ու փոխառված ձևերը կարող էին համատեղվել մեկ ստեղծագործության մեջ։ Որևէ կոնկրետ զարդապատկերի նախաքրիստոնեական ծագման մասին խոսելու համար առանձին ապացույցներ են պետք։ Դրա արտասովոր տեսքն ինքնին ոչինչ չի հաստատում, ինչպես և ո՛չ ճանկերի թիվը, ո՛չ գույնը, ո՛չ ծաղկի հարևանությունը չեն հաստատում մեկ միակ իմաստ։
Ինչպե՞ս այսօր դիտել նման էջը
Արժե սկսել թերթի ընդհանուր տեսքից։ Գտեք տեքստը, սկզբնատառը, կիսախորանն ու լուսանցքը, ապա հետևեք, թե արարածն ինչպես է կապված դրանց հետ։ Նայեք՝ կողքին խաչ կա՞, սրբի կերպար հայտնվո՞ւմ է, նույն զարդապատկերը կրկնվո՞ւմ է հարևան էջերում։ Վերջում ստուգեք ստեղծման թվականը, վայրը և թանգարանային նկարագրությունը։ Այս պարզ քայլերն օգնում են դիտարկումը զատել ենթադրությունից և տեսնել նկարչի կայացրած որոշումները։
Ուրեմն ինչո՞ւ են հայկական ձեռագրերում վիշապներ պատկերված։ Տարբեր գրքերում նրանք կարող էին մասնակցել տեքստի ձևավորմանը, կրոնական հորինվածքի մաս լինել կամ վկայել մեկ այլ տարածաշրջանի հեղինակավոր գեղարվեստական լեզվին ծանոթ լինելու մասին։ Ճշգրիտ պատասխանը պետք է փնտրել հենց տվյալ թերթում։ Այդ պատճառով էլ հետաքրքիր է կրկին վերադառնալ դրան. սկզբում նկատում ես երևակայական գլուխը, հետո տարբերում տառն ու խաչը, իսկ դրանց հետևում աստիճանաբար նշմարվում են արվեստանոցը, պատվիրատուն և այն աշխարհը, որտեղ ծնվել է գիրքը։
