Ժամանակակից Երևանից մոտ 35 կիլոմետր հարավ՝ Հնաբերդ գյուղի մոտ, գտնվում են մի քաղաքի ավերակներ, որը ժամանակին ամբողջ Հարավային Կովկասի խոշորագույն քաղաքական և տնտեսական կենտրոններից մեկն էր։
Դա Դվինն է։
Ի տարբերություն Անիի, որտեղ մինչև այսօր պահպանվել են հզոր պարիսպներ և եկեղեցիներ, Դվինի նախկին մեծությունն այսօր շատ ավելի դժվար է պատկերացնել։
Քաղաքի մեծ մասը թաքնված է հողի տակ կամ պահպանվել է միայն հիմքերի մակարդակով։
Սակայն դարեր շարունակ հենց այստեղ են գտնվել Հայաստանի կառավարիչների նստավայրերը, պետական արխիվները, Հայոց կաթողիկոսի աթոռը, արհեստավորների արհեստանոցները և միջազգային առևտրի հետ կապված շուկաները։
Դվինը վերապրել է Սասանյան տերության ժամանակաշրջանը, Բյուզանդիայի հետ պատերազմները, արաբական նվաճումը, ավերիչ երկրաշարժերը, Բագրատունիների դարաշրջանը և նոր վերելքը Զաքարյանների օրոք։
Քաղաքի պատմությունը ընդգրկում է գրեթե հազար տարվա պայքար Հայկական լեռնաշխարհի կարևորագույն կենտրոններից մեկի համար։
Դվինը գոյություն ուներ շատ ավելի վաղ, քան դարձավ մայրաքաղաք
Դվինի պատմությունը հաճախ սկսում են IV դարից և Խոսրով Կոտակ արքայից։
Սակայն հնագիտությունը ցույց է տալիս, որ մարդիկ այստեղ ապրել են շատ ավելի վաղ։
Դվինի տարածքում հայտնաբերված բնակության հետքերը հասնում են մինչև խոր հնություն։
Պեղումները բացահայտել են մ.թ.ա. III, իսկ հնարավոր է նույնիսկ IV հազարամյակին վերաբերող նյութեր։
UNESCO-ն նույնպես նշում է մ.թ.ա. II հազարամյակից բնակության հետքեր և արդեն մ.թ.ա. I հազարամյակում ամրացված բնակավայրի գոյություն։
Հնագետները հայտնաբերել են նաև հելլենիստական շրջանի զգալի նյութեր։
Այսպիսով, Դվինը հանկարծակի չի առաջացել IV դարում։
Ապագա մայրաքաղաքը զարգացել է մի տարածքում, որն օգտագործվել էր մարդկանց կողմից հազարավոր տարիներ շարունակ։
Արդյո՞ք Դվինը հիմնադրել է Խոսրով Կոտակը
Հայ պատմական ավանդության համաձայն՝ Դվինի զարգացումը կապված է IV դարում իշխած Խոսրով III Կոտակ արքայի անվան հետ։
Նրան է վերագրվում արքայական պալատի կառուցումը և այդ տարածքում մեծ արգելոցի ստեղծումը։
Հանրամատչելի գրականության մեջ հաճախ կարելի է հանդիպել այն պնդմանը, թե հենց Խոսրով Կոտակն է հիմնադրել Դվինը և մայրաքաղաքը անմիջապես տեղափոխել այստեղ Արտաշատից։
Սակայն այս տեսակետին պետք է մոտենալ զգուշությամբ։
Հնագիտությունը հաստատում է, որ բնակավայրը գոյություն է ունեցել Խոսրովից շատ ավելի վաղ, իսկ ժամանակակից հետազոտողները բավարար չափով վստահ չեն այն տեղեկությանը, թե արդեն նրա օրոք Դվինը դարձել էր Հայաստանի նոր մայրաքաղաքը։
Ուստի ավելի ճիշտ է ասել հետևյալը։
IV դարում Դվինի շրջանը հատուկ նշանակություն ստացավ որպես արքայական իշխանության հետ կապված վայր, սակայն որպես գլխավոր վարչական կենտրոն նրա անվիճելի դերը վերաբերում է ավելի ուշ ժամանակաշրջանին։
Մայրաքաղաք Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո
Քաղաքի համար շրջադարձային դարձավ 428 թվականը։
Այդ ժամանակ Սասանյան Պարսկաստանը վերջնականապես վերացրեց Արշակունիների թագավորական իշխանությունը Հայաստանի արևելյան հատվածում։
Հայոց թագավոր այլևս չկար։
Սակայն վարչական և պետական կառավարման համակարգը ամբողջությամբ չվերացավ։
Դվինը դարձավ Պարսկահայաստանի գլխավոր կենտրոնը։
Այստեղ էր գտնվում մարզպանի՝ Սասանյան իշխանության կողմից նշանակվող Հայաստանի կառավարչի նստավայրը։
Քաղաքում էին գտնվում նրա պալատը և պետական արխիվները։
Փաստորեն հայկական միապետության վերացումից հետո Դվինը շարունակեց կատարել երկրի քաղաքական կենտրոնի գործառույթը, թեև գերագույն իշխանությունն այժմ պատկանում էր պարսից շահնշահին։
Սա քաղաքի պատմության ամենահետաքրքիր ժամանակաշրջաններից մեկն էր։
Դվինը մայրաքաղաք էր՝ առանց սեփական արքայի։
Պետական արխիվներ և պալատներ
Դվինի նշանակությունը պայմանավորված չէր միայն քաղաքի չափերով։
Այստեղ կենտրոնացված էր Հայաստանի զգալի մասի կառավարումը։
Դվինում գործում էին վարչական կառույցներ և արխիվներ, որտեղ պահվում էին երկրի առանձին շրջանների կառավարման հետ կապված փաստաթղթեր։
Մարզպանի նստավայրի շուրջ բնակվում էին նաև հայկական ազնվականության ներկայացուցիչները։
Այսպիսով, քաղաքը դարձավ հայկական ավագանու և սասանյան վարչակազմի մշտական փոխգործակցության վայր։
Հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են պալատական համալիրների և վարչական շինությունների մնացորդներ։
Սակայն հետազոտողները զգուշացնում են, որ որոշ կառույցների ճշգրիտ թվագրումն ու սկզբնական նշանակությունը դեռ քննարկվում են։
Դվինը աստիճանաբար բացահայտվում է ոչ թե որպես մեկ պալատ կամ ամրոց, այլ որպես բարդ քաղաքային համակարգ։
Հայոց եկեղեցու կարևորագույն կենտրոններից մեկը
Քաղաքի քաղաքական նշանակությանը շուտով ավելացավ նաև կրոնականը։
V դարի երկրորդ կեսից Դվինը դարձավ Հայոց կաթողիկոսի նստավայրը։
Հաջորդ դարերի ընթացքում այստեղ անցկացվեցին կարևորագույն եկեղեցական ժողովներ։
Դվինում քննարկվում էին եկեղեցական կառավարման, աստվածաբանության և Հայոց եկեղեցու՝ այլ քրիստոնեական կենտրոնների հետ հարաբերությունների հարցերը։
Հատկապես կարևոր էին VI դարի ժողովները։
Դրանցից մեկի ընթացքում Հայոց եկեղեցին վերջնականապես մերժեց Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները և ամրագրեց իր սեփական եկեղեցական ավանդույթը։
Դվինի հետ է կապված նաև հայկական առանձին եկեղեցական օրացույցի ձևավորումը։
Որոշ ժողովների ճշգրիտ թվագրումը շարունակում է մնալ գիտական քննարկումների առարկա, սակայն քաղաքի կարևորությունը կասկած չի հարուցում։
Մի ժամանակ Դվինը միաժամանակ Հայաստանի վարչական կենտրոնն էր և Հայոց եկեղեցու առաջնորդի նստավայրը։
Սուրբ Գրիգորի մեծ տաճարը
Դվինի գլխավոր շինություններից մեկը Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված մայր տաճարն էր։
Այն կառուցվել էր վաղմիջնադարյան շրջանում և հետագայում բազմիցս վերակառուցվել։
Հնագիտական հետազոտությունները բացահայտել են մեծ եռանավ բազիլիկ և դրան կից մի շարք կառույցներ։
Հայկական աղբյուրները տաճարի տեղանքը կապում էին ավելի վաղ գոյություն ունեցած զրադաշտական սրբավայրի հետ։
Այս հանգամանքը լավ է ցույց տալիս Դվինի բարդ պատմությունը։
Մի քանի դար շարունակ քաղաքը գտնվում էր հայկական քրիստոնեական և իրանական կրոնաքաղաքական ավանդույթների հատման կետում։
Հենց այստեղ Սասանյան պետության կրոնական քաղաքականությունը կարող էր անմիջականորեն բախվել հայկական քրիստոնեական հասարակության դիմադրությանը։
Կրակի տաճարը և Սասանյանների դեմ ապստամբությունը
Սասանյան կառավարիչները բազմիցս ձգտել են Հայաստանում ուժեղացնել զրադաշտականության ազդեցությունը։
Դվինը, որպես Պարսկահայաստանի վարչական կենտրոն, դարձավ այդ քաղաքականության գլխավոր վայրերից մեկը։
Աղբյուրները հաղորդում են այստեղ զրադաշտական կրակի տաճարի կառուցման մասին։
Հնագետները նույնպես հայտնաբերել են տվյալներ, որոնք կապվում են նման պաշտամունքային կառույցների հետ։
571–572 թվականներին կրոնական և քաղաքական լարվածությունը վերածվեց Սասանյան իշխանության դեմ խոշոր ապստամբության։
Դվինում զրադաշտական տաճարի կառուցումը հակամարտության անմիջական պատճառներից մեկն էր։
Այսպիսով, մեծ տերությունների պայքարը Հայաստանի համար միայն տարածքային հարց չէր։
Այն առնչվում էր նաև կրոնին, քաղաքական ինքնավարությանը և հայկական հասարակության կառուցվածքին։
Արհեստավորների և վաճառականների քաղաք
Դվինը միայն վարչական մայրաքաղաք չէր։
Այն տարածաշրջանի խոշորագույն տնտեսական կենտրոններից մեկն էր։
Քաղաքում աշխատում էին ջուլհակներ, կավագործներ, ոսկերիչներ և բազմաթիվ այլ արհեստավորներ։
Հատկապես հայտնի էին տեղական տեքստիլ արտադրանքի նմուշները։
Աղբյուրները հիշատակում են Դվինում պատրաստված հայտնի գորգերն ու գործվածքները, որոնք վաճառվում էին Հայաստանի սահմաններից շատ հեռու։
Հնագիտական գտածոները ցույց են տալիս զարգացած խեցեգործություն, ապակեգործություն, մետաղագործություն և զարդերի արտադրություն։
Քաղաքի դիրքը նաև հնարավորություն էր տալիս մասնակցելու միջազգային առևտրին։
Ճանապարհները Դվինը կապում էին Իրանի, Միջագետքի, Կովկասի և ավելի հեռավոր՝ Կենտրոնական Ասիայի շրջանների հետ։
Հին Արտաշատի աստիճանական անկումից հետո հենց Դվինը զբաղեցրեց տարածաշրջանի կարևորագույն առևտրային կենտրոններից մեկի տեղը։
Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի միջև
Դվինի աշխարհագրական դիրքը քաղաքին հարստություն էր տալիս։
Բայց նույն այդ դիրքը նաև այն դարձնում էր ռազմական արշավանքների մշտական թիրախ։
VI–VII դարերում Հայաստանը գտնվում էր իր ժամանակի երկու գերտերությունների՝ Սասանյան Պարսկաստանի և Բյուզանդական կայսրության միջև։
Նրանց տիրույթների սահմանները բազմիցս փոխվում էին։
591 թվականի տարածքային բաժանումից հետո Դվինը հայտնվեց նոր բյուզանդա-պարսկական սահմանի անմիջական հարևանությամբ՝ մնալով Սասանյան կողմում։
VII դարի սկզբին երկու կայսրությունների միջև սկսվեց ամենածանր պատերազմներից մեկը։
623 թվականին Բյուզանդիայի կայսր Հերակլիոսը Սասանյանների դեմ արշավանքի ընթացքում գրավեց Դվինը։
Քաղաքը ծանր ավերվեց։
Բայց շուտով տարածաշրջանում հայտնվեց նոր ուժ, որը փոխեց ամբողջ քաղաքական քարտեզը։
Արաբական նվաճումը
VII դարի առաջին կեսին Արաբական խալիֆայությունը արագորեն ընդարձակվում էր։
Սասանյան տերությունը կործանվեց, իսկ Բյուզանդիան կորցրեց հսկայական տարածքներ։
Հայաստանը նույնպես հայտնվեց նոր բանակների հարվածների տակ։
640 թվականին արաբական զորքերը գրավեցին Դվինը։
Սկսվեց նոր դարաշրջան։
Արաբական աղբյուրներում քաղաքը հայտնի էր Դաբիլ անունով։
Դվինը դարձավ Հայաստանի նկատմամբ արաբական կառավարման գլխավոր վարչական կենտրոններից մեկը և երկար ժամանակ մնաց խալիֆայության կառավարչի նստավայրը։
Սակայն իշխանության փոփոխությունը չէր նշանակում քաղաքի հայկական բնակչության և մշակույթի անհետացում։
Դվինը շարունակեց մնալ խոշոր բազմազգ և բազմակրոն կենտրոն, որտեղ հատվում էին տարբեր առևտրային և մշակութային ավանդույթներ։
Դվինը չանհետացավ Բագրատունյաց թագավորության ստեղծումից հետո
IX դարում Բագրատունիների իշխանության ներքո հայկական պետականությունը վերականգնվեց։
Սակայն Դվինը չդարձավ նոր թագավորության մայրաքաղաք։
Բագրատունյաց արքաները իրենց քաղաքական կենտրոնները ստեղծեցին այլ քաղաքներում, իսկ ավելի ուշ գլխավոր մայրաքաղաք դարձավ Անին։
Այնուամենայնիվ, Դվինի նշանակությունը պահպանվեց։
IX–X դարերում քաղաքի համար պայքարում էին հայկական Բագրատունիներն ու տարբեր մահմեդական ամիրաներ։
Դվինի նկատմամբ վերահսկողությունը նշանակում էր վերահսկել հարուստ առևտրային կենտրոն և Արարատյան դաշտի ռազմավարական կարևոր հատված։
Քաղաքի հատկապես նկատելի աշխուժացումը տեղի ունեցավ Գագիկ I Բագրատունու իշխանության տարիներին՝ X դարի վերջից XI դարի սկիզբ։
Հետաքրքիր է, որ Դվինում հայտնաբերված հնագիտական նյութերի զգալի մասը վերաբերում է հենց Բագրատունյաց ժամանակաշրջանին։
Այսինքն՝ քաղաքը շարունակում էր զարգանալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ այլևս երկրի գլխավոր մայրաքաղաքը չէր։
893 թվականի երկրաշարժը
Հայաստանը գտնվում է սեյսմիկ ակտիվ գոտում, և Դվինը բազմիցս տուժել է երկրաշարժերից։
Ամենակործանարարներից մեկը տեղի ունեցավ 893 թվականին։
Քաղաքը ծանր վնասներ կրեց։
Բազմաթիվ շինություններ ավերվեցին կամ լուրջ վնասվեցին։
Պատմական աղբյուրները նշում են զոհերի շատ մեծ թվեր, սակայն ժամանակակից հետազոտողները նման միջնադարյան գնահատականներին զգուշությամբ են մոտենում։
Այսօր զոհերի ճշգրիտ թիվը հնարավոր չէ հաստատել։
Բայց հնագիտությունը հաստատում է քաղաքում տեղի ունեցած ծանր ավերածությունները և դրանից հետո շինությունների վերականգնումը։
Եվ կրկին Դվինը չանհետացավ։
Քաղաքը վերականգնվեց և շարունակեց գոյություն ունենալ ևս մի քանի դար։
Վերջին վերելքը
XII դարում Դվինը բազմիցս անցնում էր ձեռքից ձեռք։
Քաղաքը վերահսկում էին տարածաշրջանային տարբեր իշխանություններ, իսկ մշտական պատերազմները աստիճանաբար թուլացնում էին այն։
Սակայն XIII դարի սկզբին սկսվեց ևս մեկ վերելքի շրջան։
Արևելյան Հայաստանում ուժեղացան Զաքարյան իշխանները։
Նրանց իշխանության տակ հայկական բազմաթիվ քաղաքներ ապրեցին տնտեսական և մշակութային աշխուժացում։
Դվինը նույնպես հնարավորություն ստացավ վերականգնվելու նախորդ պատերազմներից հետո։
Բայց այդ վերջին վերելքը կարճ տևեց։
Արևելքից մոտենում էր նոր ուժ։
Մոնղոլները և մեծ քաղաքի ավարտը
1230-ական թվականներին մոնղոլական բանակները ներխուժեցին տարածաշրջան։
1233–1236 թվականների ընթացքում Դվինը ավերվեց։
Ի տարբերություն նախորդ աղետների, որոնցից հետո քաղաքը բազմիցս կարողացել էր վերականգնվել, այս անգամ նախկին նշանակությունը վերադարձնել այլևս չհաջողվեց։
Առևտրային ճանապարհները փոխվում էին։
Քաղաքական կենտրոնները տեղափոխվում էին այլ վայրեր։
Բնակչությունը աստիճանաբար լքում էր ավերված քաղաքը։
Դվինը, որը դարեր շարունակ վերապրել էր թագավորությունների, կայսրությունների և նվաճողների փոփոխությունը, վերջնականապես վերածվեց հնագիտական հուշարձանի։
Ի՞նչ են գտել հնագետները
Դվինի համակարգված պեղումները սկսվեցին XX դարում։
1937 թվականից հնագետները ուսումնասիրել են հին քաղաքի տարբեր հատվածներ։
Հայտնաբերվել են ամրությունների, պալատների, մայր տաճարի, կաթողիկոսական նստավայրի, բնակելի տների, արհեստանոցների և ինժեներական կառույցների մնացորդներ։
Գտնվել են առօրյա կյանքի հազարավոր առարկաներ։
Խեցեղենը, զարդերը, մետաղադրամները, կնիքները, ապակե և մետաղյա իրերը հնարավորություն են տալիս քաղաքի կյանքը պատկերացնել շատ ավելի մանրամասն, քան միայն գրավոր տարեգրությունները։
Հատկապես կարևոր են տարբեր ժամանակաշրջանների հնագիտական շերտերը։
Միևնույն քաղաքը պահպանել է հելլենիստական շրջանի, Արշակունյաց Հայաստանի, Սասանյան կառավարման, արաբական դարաշրջանի, Բագրատունիների և Զաքարյանների հետքերը։
Դվինը բառացիորեն կազմված է իրար վրա նստած պատմական ժամանակաշրջաններից։
Դվինն այսօր
Այսօր հսկայական միջնադարյան քաղաքի տեղում ժամանակակից մեծ քաղաք չկա։
Այցելուն տեսնում է բլուրներ, հին կառույցների հիմքեր և հնագիտական համալիրի առանձին վերականգնված հատվածներ։
Այդ պատճառով Դվինը տեսողական առումով կարող է ավելի քիչ տպավորիչ թվալ, քան Անին կամ Գառնին։
Բայց այստեղ պետք է նայել ոչ միայն այն ամենին, ինչ բարձրանում է հողի վրա։
Ամենակարևորը դեռ դրա տակ է։
Դվինի հնագիտական տարածքը Հայաստանի կողմից ներառված է UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկում։
Դրա արժեքը հատկապես պատմական բացառիկ շարունակականության մեջ է։
Դարեր շարունակ միևնույն քաղաքը կապված էր հայոց արքաների, սասանյան մարզպանների, կաթողիկոսների, արաբական կառավարիչների, Բագրատունիների և Զաքարյանների հետ։
Նրա շուրջ կայսրություններ էին անհետանում։
Սահմաններ էին փոխվում։
Կրոններն ու քաղաքական համակարգերը բախվում էին միմյանց։
Բայց Դվինը կրկին ու կրկին վերականգնվում էր։
Հենց այդ պատճառով նրա պատմությունը պարզապես մեկ այլ անհետացած մայրաքաղաքի պատմություն չէ։
Դա պատմություն է այն մասին, թե ինչպես մեկ հայկական քաղաք գրեթե հազար տարի շարունակ մնաց տարածաշրջանի քաղաքական, կրոնական և տնտեսական կյանքի կենտրոնում։
