Ժամանակակից Երևանի հարավարևելյան հատվածում բարձրանում է Արին Բերդ բլուրը։ Այսօր այն շրջապատված է քաղաքի թաղամասերով, ճանապարհներով և բնակելի շենքերով, սակայն ավելի քան 2800 տարի առաջ այստեղ բոլորովին այլ տեսարան էր։ Բլրի գագաթին կանգնած էր հզոր Էրեբունի ամրոցը՝ այն պետության ռազմական, վարչական և կրոնական կարևոր կենտրոններից մեկը, որը ասորական աղբյուրներում հայտնի է որպես Ուրարտու, իսկ իր իսկ արքաների արձանագրություններում՝ Բիայնիլի։
Հենց Էրեբունիից է Երևանը ավանդաբար հաշվում իր տարիքը։ Էրեբունի և Երևան անունների կապը լայնորեն ընդունված է գիտական գրականության մեջ, իսկ այստեղ հայտնաբերված սեպագիր շինարարական արձանագրությունը դարձել է քաղաքի յուրատեսակ «ծննդյան վկայականը»։ Աշխարհի քիչ ժամանակակից մայրաքաղաքներ ունեն հին գրավոր փաստաթուղթ, որտեղ պահպանվել է այն արքայի անունը, ով հրամայել է ամրացված կենտրոն կառուցել ապագա քաղաքի տարածքում։
Էրեբունիի հիմնադիրը Արգիշտի I արքան էր՝ Ուրարտուի ամենահզոր տիրակալներից մեկը։ Նա իշխում էր մ.թ.ա. VIII դարում, երբ պետությունը ակտիվորեն ընդարձակվում էր դեպի հյուսիս՝ Արարատյան դաշտ և Հարավային Կովկաս։ Ընդունված ժամանակագրության համաձայն՝ Էրեբունին հիմնադրվել է մ.թ.ա. 782 թվականին։ Գիտական գրականության մեջ բացարձակ թվականը երբեմն կարող է մի քանի տարով տարբերվել՝ արքայական ժամանակագրության վերականգնման առանձնահատկությունների պատճառով, սակայն հենց 782 թվականն է դարձել ամրոցի հիմնադրման ընդունված տարեթիվը և օգտագործվում է Երևանի տարիքը հաշվարկելիս։
Արգիշտին պատմաբաններին չի թողել գուշակելու անհրաժեշտություն, թե ով է կառուցել Էրեբունին։ Նա այդ մասին բառացիորեն գրել է քարի վրա։ Սեպագիր արձանագրությունը հայտնում է, որ Խալդի աստծո մեծությամբ Արգիշտին՝ Մենուայի որդին, կառուցել է այս հզոր ամրոցը և այն անվանել Էրեբունի։ Արքան շինարարությունը կապում էր Բիայնիլի երկրի հզորացման և թշնամիներին սեփական ուժը ցուցադրելու հետ։
Հին պատմության համար սա բացառիկ արժեքավոր դեպք է։ Մենք գիտենք ոչ միայն ամրոցի կառուցման մոտավոր ժամանակաշրջանը, այլև շինարարի անունը, քաղաքական նպատակը և սկզբնական անվանումը՝ անմիջապես այն մարդկանց ստեղծած գրությունից, որոնք ապրել են այդ ժամանակաշրջանում։
Էրեբունին չի առաջացել որպես աստիճանաբար մեծացած գյուղ։ Այն նախապես ծրագրված պետական նախագիծ էր։ Տեղանքը ընտրվել էր չափազանց հաջող։ Արին Բերդ բլուրը շրջակա տարածքից բարձրանում է մոտ 60 մետրով և հնարավորություն էր տալիս վերահսկելու Արարատյան դաշտի զգալի մասը։ Գագաթից հնարավոր էր հետևել ճանապարհներին և հարակից տարածքներին, իսկ կտրուկ լանջերը հեշտացնում էին պաշտպանությունը։
Ամրոցը միայն ավելի մեծ բնակավայրի կենտրոնական միջուկն էր։ Այն միաժամանակ իրականացնում էր ռազմական, վարչական, տնտեսական և կրոնական գործառույթներ։ Այստեղ կային պալատական սենյակներ, տաճարներ, պահեստներ, հացահատիկի շտեմարաններ և տարածքներ, որոնք կապված էին շրջակա հողերի կառավարման հետ։
Էրեբունիի հիմնադրումը Արգիշտի I-ի լայնածավալ քաղաքականության մի մասն էր։ Այդ ժամանակ Ուրարտուն ամրապնդում էր վերահսկողությունը Արարատյան դաշտի նկատմամբ, կառուցում էր ամրոցներ, կազմակերպում գյուղատնտեսությունը և ստեղծում նոր վարչական կենտրոններ։ Դրանք պարզապես ռազմական հենակետերի շղթա չէին։ Ամրոցները հսկայական տարածքների կառավարման գործիքներ էին։
Հին արձանագրությունները տեղեկություններ են հաղորդում նաև մարդկանց նոր կենտրոն տեղափոխելու մասին։ Արգիշտիի տարեգրություններում հիշատակվում են 6600 ռազմիկներ, որոնք վերաբնակեցվել էին արևմտյան շրջաններից, այդ թվում՝ Սուպա երկրից։ Նման վերաբնակեցումները հին արևելյան պետությունների քաղաքականության սովորական մաս էին. նոր ամրացված կենտրոնը գրեթե միաժամանակ ստանում էր բնակչություն, կայազոր և տնտեսական հիմք։
Այդ պատճառով Էրեբունին պետք չէ պատկերացնել որպես դատարկ բլրի վրա կանգնած միայնակ ամրոց։ Այն կենդանի պետական կենտրոն էր։ Այստեղ ապրում և աշխատում էին զինվորներ, պաշտոնյաներ, քրմեր, արհեստավորներ և ամրոցի տնտեսությունը սպասարկող մարդիկ։
Համալիրը կառուցվել էր Ուրարտուին բնորոշ տեխնոլոգիաներով։ Պատերի ստորին հատվածները շարում էին խոշոր քարե բլոկներից, իսկ վերևում օգտագործվում էր հում աղյուս։ Ժամանակակից այցելուների համար սա կարևոր հանգամանք է. սկզբնական պատերի մեծ մասը չէր կարող պահպանվել գրեթե երեք հազար տարի, քանի որ դրանց վերին հատվածները կառուցված էին քարից շատ ավելի քիչ դիմացկուն նյութով։
Հին ժամանակներում Էրեբունիի շինությունները շատ ավելի մոնումենտալ էին երևում, քան այսօրվա ավերակները։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ որոշ շենքեր հարուստ ձևավորում ունեին։ Հատկապես ուշագրավ են պահպանված որմնանկարների հատվածները՝ Ուրարտուի մոնումենտալ արվեստի հազվագյուտ օրինակներից։
Պալատական և պաշտամունքային սենյակների պատերը ծածկված էին վառ գույներով որմնանկարներով՝ երկրաչափական զարդանախշերով, բուսական մոտիվներով և աստվածությունների պատկերներով։ Ամենահայտնի գտածոների շարքում կան Խալդի գերագույն աստծո պաշտամունքի հետ կապված պատկերներ։ Որոշ դրվագներում երևում են կերպարներ և սրբազան խորհրդանիշներ, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացնելու, թե որքան գունեղ կարող էր լինել Էրեբունիի ճարտարապետությունը։
Այսօր հնագույն ամրոցները հաճախ պատկերացնում ենք որպես մոխրագույն կամ շագանակագույն քարերի աշխարհ։ Իրականում Էրեբունին գունավոր էր։ Պատերը ծածկվում էին սվաղով ու նկարազարդվում, իսկ ներքին տարածքները կարող էին շատ ավելի վառ տեսք ունենալ, քան մեզ հասած հնագիտական մնացորդները։
Ամրոցում առանձնահատուկ տեղ էր զբաղեցնում Ուրարտուի գլխավոր աստված Խալդիի տաճարը։ Ուրարտական պետության համար Խալդիի պաշտամունքը ոչ միայն կրոնական, այլև քաղաքական նշանակություն ուներ։ Արքաների հաղթանակները, ամրոցների կառուցումն ու ռազմական արշավանքները արձանագրություններում հաճախ կատարվում էին «Խալդիի մեծությամբ»։
Էրեբունիի Խալդիի տաճարը ամրոցի ամենակարևոր կրոնական համալիրներից էր։ Նրա հարևանությամբ հնագետները հայտնաբերել են մեկ այլ սրբավայր, որը արձանագրություններում նշվում է «սուսի» տերմինով և նվիրված էր մի աստվածության, որի անունը հետազոտողները փոխանցում են որպես Իուբշա կամ Իուարշա։ Սա ցույց է տալիս, որ Էրեբունիի կրոնական կյանքը չէր սահմանափակվում միայն մեկ աստծո պաշտամունքով։
Տաճարների կողքին տեղակայված էին վարչական և պալատական սենյակներ։ Այստեղից կառավարիչը կամ նրա նշանակած ներկայացուցիչը ղեկավարում էր ամրոցն ու շրջակա տարածքները։ Էրեբունին պետք է ցուցադրեր ոչ միայն ռազմական ուժ, այլև արքայական իշխանության ներկայությունը։
Պետության գոյությունը հիմնված էր կազմակերպված տնտեսության վրա։ Ամրոցում հայտնաբերվել են մեծ պահեստային տարածքներ և հսկայական կավե անոթներ՝ պիթոսներ, որոնք տեղադրվում էին հատակի մեջ։ Դրանցում պահվում էին հացահատիկ, գինի և այլ մթերքներ։ Պաշարները հնարավորություն էին տալիս ապահովելու կայազորը, վարչակազմը և բնակչությունը, իսկ միաժամանակ ծառայում էին կենտրոնացված տնտեսական համակարգին։
Նման պահեստները շատ բան են պատմում Ուրարտուի մասին։ Խոշոր ամրոց պահելու համար բավարար չէր միայն պատեր կառուցել և զինվորներ տեղակայել։ Անհրաժեշտ էր շրջակա հողերից հավաքել արտադրանքը, հաշվառել պաշարները, պահեստավորել և բաշխել դրանք։ Էրեբունին զարգացած վարչական համակարգի մի մասն էր։
Հնագետներն այստեղ գտել են ոչ միայն շինություններ ու կավե անոթներ, այլև զենքեր, կնիքներ, սեպագիր արձանագրություններ և բազմաթիվ այլ առարկաներ։ Էրեբունիի տարածքից հայտնի են ավելի քան երկու տասնյակ քարե արձանագրություններ, որոնք վերաբերում են տարբեր արքաների։ Դրանք պատմում են շինարարության, հացահատիկի շտեմարանների և այլ աշխատանքների մասին, որոնք շարունակվել են Արգիշտի I-ից հետո։
Սա կարևոր հանգամանք է։ Ամրոցը մեկ արքայի նախագիծ չէր, որը նրա մահից հետո դադարեց զարգանալ։ Արգիշտիի հաջորդները շարունակեցին օգտագործել և ընդարձակել Էրեբունին։
Հետաքրքիր բացահայտումներից է նաև տաճարային համալիրի հարևանությամբ հայտնաբերված հին փողոցը։ Այն սալարկված էր քարով և ցույց է տալիս, որ ամրոցի ներքին տարածքը կազմակերպված էր որոշակի հատակագծով։ Հնագիտական հետազոտությունները բացահայտել են նաև ջրամատակարարման և ջրահեռացման բարդ համակարգեր։
Չոր կլիմայական պայմաններում ջրի կառավարումը կենսական նշանակություն ուներ։ Ուրարտացիները ընդհանրապես հայտնի էին իրենց ջրաշինական կառույցներով՝ ջրանցքներով, ջրամբարներով և ոռոգման համակարգերով։ Էրեբունին ցույց է տալիս, որ ինժեներական լուծումները կիրառվում էին նաև հենց ամրացված կենտրոնների ներսում։
Էրեբունին կառուցած պետության անվանումը նույնպես որոշ պարզաբանման կարիք ունի։ «Ուրարտու» անվանումը գալիս է ասորական ավանդույթից։ Պետության սեփական արքաները սեպագիր արձանագրություններում օգտագործում էին Բիայնիլի անունը։ Պետության հիմնական տարածքը ձևավորվել էր Վանա լճի շրջակայքում, իսկ մ.թ.ա. IX–VII դարերում այն վերահսկում էր Հայկական լեռնաշխարհի և հարակից շրջանների զգալի մասը։
Էրեբունին ստեղծվել էր այդ պետության հյուսիսային հատվածում, սակայն բավական արագ դարձավ Արարատյան դաշտի կարևորագույն կենտրոններից մեկը։ Նրա կառուցումը արտացոլում է այն ժամանակաշրջանը, երբ տարածաշրջանի քաղաքական և տնտեսական համակարգը զգալիորեն փոխվում էր Ուրարտուի ընդարձակման հետևանքով։
Էրեբունիի պատմությունը չավարտվեց Ուրարտուի թուլացման հետ։ Հնագիտությունը ցույց է տալիս, որ այս վայրում կյանքը շարունակվել է նաև հետագա ժամանակաշրջաններում։ Հատկապես կարևոր են հետուրարտական և Երվանդունիների ժամանակաշրջանին վերաբերող նյութերը։
Այդ ժամանակաշրջանի ամենահետաքրքիր կառույցներից մեկը մեծ սյունազարդ դահլիճն է։ Հետազոտողները այն թվագրում են մ.թ.ա. VII դարի վերջով կամ VI դարի առաջին կեսով։ Դրա գոյությունը ցույց է տալիս, որ ուրարտական քաղաքական համակարգի անկումից հետո ամրոցը պարզապես չի լքվել ու մոռացվել։
Որոշ գիտնականներ հետագա դարերի Էրեբունին կապում են Աքեմենյան տերության վարչական համակարգի հետ, թեև կենտրոնի կոնկրետ քաղաքական կարգավիճակը շարունակում է քննարկվել։ Երևանի տարածքում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը, ներառյալ Աքեմենյան ժամանակաշրջանի առարկաները, հաստատում են տարածաշրջանի մշակութային և տնտեսական կյանքի շարունակականությունը։
Այսպիսով, մ.թ.ա. VIII դարի Էրեբունիի և շատ ավելի ուշ ձևավորված Երևանի միջև չպետք է չափազանց պարզ ուղիղ գիծ անցկացնել՝ կարծես նույն քաղաքը գրեթե երեք հազար տարի անփոփոխ շարունակել է գոյություն ունենալ։ Բնակավայրերը, քաղաքական կենտրոններն ու քաղաքային տարածքը ժամանակի ընթացքում փոխվել են։ Սակայն Էրեբունի անվան կապը Երևանի անվան հետ, տարածքի հնագույն պատմությունը և տարածաշրջանում կյանքի շարունակությունը թույլ են տալիս խոսել խորը պատմական հաջորդականության մասին։
Երկար ժամանակ հնագույն Էրեբունիի ճշգրիտ տեղադրությունը հայտնի չէր։ Ամրոցի անունը պատմաբաններին ծանոթ էր սեպագիր տեքստերից, սակայն ապացուցել, որ հենց Արին Բերդ բլուրն է թաքցնում Էրեբունին, հնարավոր դարձավ միայն XX դարում։
Բեկումնային դարձավ 1950 թվականը։ Արին Բերդում ուսումնասիրությունների ընթացքում հայտնաբերվեցին ուրարտական սեպագիր արձանագրություններով բազալտե քարեր։ Տեքստերից մեկը կապված էր Արգիշտի I-ի կողմից Էրեբունիի կառուցման հետ։ Գտածոն հնագետներին հիմք տվեց ենթադրելու, որ հին քաղաքը հայտնաբերվել է։
Սակայն գիտնականներին վերջնական ապացույց էր անհրաժեշտ, քանի որ առանձին քարը տեսականորեն կարող էր տեղափոխված լինել այլ վայրից։ 1958 թվականին հայտնաբերվեց Արգիշտի I-ի մեկ այլ շինարարական արձանագրություն, որը գտնվում էր անմիջապես հնագույն պատի մեջ։ Դրանից հետո Արին Բերդի նույնացումը Էրեբունիի հետ փաստացի անվիճելի դարձավ։
Սկսվեցին լայնածավալ հնագիտական պեղումներ։ Գիտնականների առջև աստիճանաբար բացվեցին ամրոցի պարիսպները, պալատական սենյակները, տաճարները, պահեստներն ու որմնանկարների հատվածները։ Հողի տակից կրկին հայտնվում էր մի քաղաք, որի անունը նրա կառուցողները գրել էին գրեթե երեք հազար տարի առաջ։
Էրեբունիի հնագիտական ուսումնասիրությունները շարունակվում են նաև այսօր։ Ժամանակակից հայկական և միջազգային արշավախմբերը վերանայում են որոշ թվագրումներ, ուսումնասիրում նախկինում անհայտ կառույցներ և ավելի մեծ ուշադրություն դարձնում այն ժամանակաշրջաններին, որոնք խորհրդային տարիներին համեմատաբար քիչ էին ուսումնասիրվել։ Հատկապես կարևոր է հասկանալ, թե ինչ տեղի ունեցավ այստեղ Ուրարտուի թուլացումից հետո։
Սա հնագիտության բնական գործընթացն է։ Հնագույն հուշարձանի պատմությունը վերջնականապես հայտնի չի դառնում առաջին իսկ պեղումներից հետո։ Նոր մեթոդները հնարավորություն են տալիս ստանալ այնպիսի տեղեկություններ, որոնք XX դարի կեսի հետազոտողները պարզապես չէին կարող տեսնել։
2025 թվականին Հայաստանը «Երևանի ուրարտական ժառանգությունը» ներառեց UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկում։ Համալիրը ներառում է ժամանակակից Երևանի տարածքում գտնվող ուրարտական շրջանի կարևորագույն հուշարձանները՝ առաջին հերթին Էրեբունին և Կարմիր բլրի Թեյշեբաինին։
Սա դեռ չի նշանակում, որ Էրեբունին ընդգրկված է UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության հիմնական ցանկում։ Նախնական ցանկը այն փուլն է, երբ պետությունը հուշարձանը ներկայացնում է որպես ապագա առաջադրման հնարավոր թեկնածու։
Էրեբունիի առանձնահատկությունն այն է, որ հնագույն ամրոցն այսօր չի գտնվում ժամանակակից կյանքից հեռու որևէ մեկուսացված վայրում։ Այն դարձել է Երևանի մի մասը։ Արին Բերդի գագաթից երևում է հին բլրի շուրջ տարածված քաղաքը, իսկ ամրոցի ստորոտում գործում է թանգարան, որտեղ պահվում են հնագիտական արշավախմբերի գտածոները։
Հակադրությունը բացառիկ է։ Այցելուի առջև մ.թ.ա. VIII դարի պատերն են, իսկ դրանց հետևում սկսվում է ժամանակակից մեգապոլիսը։
Հենց այստեղ ժամանակի հսկայական հեռավորությունը հատկապես շոշափելի է դառնում։ Երբ Արգիշտի I-ը հրամայեց կառուցել Էրեբունին, Հռոմեական կայսրությունը դեռ գոյություն չուներ։ Դասական Աթենքը դեռ չէր հասել իր ծաղկման գագաթնակետին։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներին դեռ ավելի քան չորս դար կար։
Եվ, այնուամենայնիվ, ամրոցի հիմնադիրը թողել է մի հաղորդագրություն, որը հնարավոր է կարդալ այսօր։
Երևանի համար այդ արձանագրությունը դարձել է շատ ավելին, քան պարզապես հնագիտական փաստաթուղթ։ Այն քաղաքին տվել է հազվագյուտ հնարավորություն՝ անվանել կոնկրետ արքայի և ժամանակաշրջանը, որտեղից սկսվում է նրա գրավոր պատմությունը։
Բայց Էրեբունիի նշանակությունը չպետք է սահմանափակել միայն Երևանի տարիքը աշխարհի այլ մայրաքաղաքների հետ համեմատելու գեղեցիկ փաստով։ Ամրոցն ինքնին բացառիկ կարևորություն ունի։
Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես էր Ուրարտուի պետությունը յուրացնում Արարատյան դաշտը, ինչպես էր կառուցում ամրացված վարչական կենտրոններ, կազմակերպում տնտեսությունը, պահեստավորում սնունդը, կառավարում ջրային համակարգերը և միավորում արքայական իշխանությունն ու կրոնը։
Այն պահպանել է հին աշխարհի սեպագիրը, ճարտարապետությունն ու որմնանկարչությունը։
Այն վերապրել է այն պետությունը, որը կառուցել էր իրեն։
Իսկ նրա անունը, անցնելով դարերի միջով, կապվել է ժամանակակից Երևանի անվան հետ։
Այդ պատճառով Էրեբունին պարզապես հնագույն ամրոց չէ մայրաքաղաքի տարածքում։
Այն այն հազվագյուտ հուշարձաններից մեկն է, որտեղ քաղաքը կարող է բառացիորեն ցույց տալ այն քարը, որի վրա սկսվում է իր գրավոր կենսագրությունը։
