Այսօր Անիի պահպանված հուշարձանների միջև բաց տարածություններ են։ Միջնադարյան քաղաքը շատ ավելի խիտ էր կառուցապատված․ փողոցների երկայնքով տներ ու կրպակներ էին, գետնի տակ՝ մթերանոցներ, սալահատակի ներքո՝ ջրատար խողովակներ։ Բնակիչների կյանքը հասկանալու համար պետք է նայել պահպանված գմբեթներից ավելի ցած՝ շեմերին, օջախներին, անոթներին ու վերակառուցումների հետքերին։ Հենց այս գտածոներն են Անիին վերադարձնում առօրյա կյանքի չափերը։
Քաղաքը հայ Բագրատունիների մայրաքաղաքը դարձավ 961 թվականին, սակայն նրա բնակելի թաղամասերը չեն ներկայացնում այդ ժամանակաշրջանի մեկ անփոփոխ պատկերը։ Տներն ավերվել են, վերականգնվել, փոխել հատակագիծը․ ուսումնասիրված կառուցապատման զգալի մասը պատկանում է հետագա դարերին։ Հնագիտությունը թույլ է տալիս հետևել, թե մարդիկ ինչպես էին կազմակերպում իրենց բնակարանը, կերակուր պատրաստում և աշխատում։ Շատ ավելի հազվադեպ է այն պատասխանում, թե ով էր ապրում որոշակի սենյակում և ինչպիսին էր նրա սովորական օրը։
Տունը փոխվում էր ընտանիքի հետ
Անիի բնակարանների մասին ուսումնասիրության մեջ ճարտարապետության պատմաբաններ Օլգա Բաևան և Արմեն Ղազարյանը շեշտում են նյութի սահմանափակ լինելը․ պեղված հատվածները դեռ չեն տալիս քաղաքային կառուցապատման ամբողջական պատկերը։ Այդուհանդերձ, տների տարբերություններն ակնհայտ են։ Ուսումնասիրված թաղամասերից մեկում հանդիպել են երեքից վեց սենյակ ունեցող բնակարաններ, իսկ Գլխավոր փողոցի ավելի համեստ տների շարքում՝ երկու կամ երեք սենյակով տներ։ Այս օրինակները ցույց են տալիս բնակարանների բազմազանությունը․ դրանք ամբողջ քաղաքի համար պարտադիր չափանիշ համարելը սխալ կլիներ։
Որոշ տներ ձգվում էին դեպի թաղամասի խորքը՝ փողոցին նայելով նեղ ճակատով։ Պահպանված աստիճանները կարող էին տանել երկրորդ հարկ կամ հարթ տանիք։ Միջհարկային ծածկերը փայտե էին, իսկ ներքևի տարածքներում մթերք էին պահում։ Պատերի մեջ խորշեր կային։ Այս մանրամասներն օգնում են հասկանալ, թե սահմանափակ տարածքում ինչպես էին համատեղվում պահեստավորումը, հանգիստն ու տնային աշխատանքը, թեև յուրաքանչյուր սենյակի ճշգրիտ գործառույթը միշտ չէ, որ հայտնի է։
Հատկապես խոսուն են կենցաղին առնչվող գտածոները։ Բեյհան Կարամաղարալըի արշավախմբի բացած երկու տներում սենյակները խմբավորված էին ներքին սրահի շուրջ։ Առանձին սենյակներում հայտնաբերվել են գետնի մեջ թաղված կավե անոթներ և թոնիրներ, որոնք հետազոտողներին թույլ են տվել տարբերակել խոհանոցային տարածքները։ Այստեղ առօրյայի մասին խոսակցությունն արդեն առարկայական հիմք ունի․ կրակին վառելիք էր պետք, պաշարները տեղ էին զբաղեցնում, ամանեղենը պետք էր պատրաստել և փոխարինել։ Սակայն միայն թոնիրի առկայությունը դեռ չի բացահայտում տվյալ ընտանիքի ամբողջ սննդակարգը։
Փողոց, որտեղ ապրում ու առևտուր էին անում
Առևտրական կառուցապատման մի մասը հետազոտվել է Առյուծի դարպասի և Աշոտյան պարիսպների միջև անցնող փողոցի երկայնքով։ Նրա երկու կողմերում տարբեր չափերի տարածքներ էին։ Հուշարձանի փաստաթղթերում նկարագրված են մի կողմից բաց սրահներ, առանձին փակ կրպակներ, տունն ու առևտրի տարածքը միավորող համալիրներ, ինչպես նաև երկհարկանի կառույցներ։ Բնակության և աշխատանքի սահմանն այստեղ այլ կերպ էր անցնում, քան առանձին գործարար շրջաններ ունեցող ժամանակակից քաղաքում։
Այս շուկան ձևավորվել էր աստիճանաբար։ Շարվածքի ու շինանյութերի տարբերությունները և հետագա կցակառույցները վկայում են XI–XIII դարերի մի քանի շինարարական փուլերի մասին։ «Շուկա» ընդհանուր անվան տակ փոփոխվող քաղաքային միջավայր էր․ տերերը զբաղեցնում էին հողամասերը, վերափոխում սենյակները, հարմարեցնում նոր զբաղմունքների։ Հնագետները դեռ չեն կարող վստահորեն ասել, թե յուրաքանչյուր կրպակում ինչ արհեստով էին զբաղվում։ Վառարանը, աղացաքարը կամ անոթը կարող են նեղացնել հնարավոր տարբերակների շրջանակը, սակայն դրանք պետք է դիտարկել մյուս գտածոների հետ միասին։
Միջազգային առևտուրը կարևոր էր Անիի համար, բայց առևտրական փողոցը նաև տեղական կարիքներն էր սպասարկում։ Եկվոր վաճառականի համար քաղաքը ճանապարհի հանգույց էր, բնակչի համար՝ մշտական գնումների ու փոխանակման վայր։ Ախուրյանի կամրջի պահպանված հենարանները հիշեցնում են այդ կապերի գործնական կողմի մասին․ ապրանքները պետք էր անցկացնել կիրճով, բարձրացնել քաղաք և տեղավորել։ Առևտրական ճանապարհի վրա գտնվելն ինքնին քիչ բան է բացատրում՝ առանց այն ուղիների, անցումների ու շինությունների, որոնցից օգտվում էին մարդիկ։
Արհեստանոցներ և տերերից երկար ապրած իրեր
Անիի արտադրական կառույցների մեջ առավել վստահորեն ճանաչվողներից են ձիթհանները։ Խոշոր համալիրներից մեկի նկարագրության մեջ նշվում է հիմնական սենյակում պահպանված՝ հումքը մանրացնելու մեծ քարը։ Նման սարքավորումները կապվում են կտավատի յուղի արտադրության հետ։ Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես է սարքավորումն օգնում որոշել շենքի գործառույթը․ ուղղանկյուն սենյակի հատակագիծը կարող էր պատկանել ամենատարբեր շինությունների, մինչդեռ ծանր աշխատանքային քարը մատնանշում է որոշակի արտադրական գործընթաց։
Արհեստավորական քաղաքի մեկ այլ կողմը բացահայտում է խեցեղենը։ Հայաստանի պատմության թանգարանի Անիի հավաքածուում կան կարմրափայլ և ջնարակված իրեր։ Համազասպ Աբրահամյանի՝ Անիի և Դվինի նյութերը համադրող ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս տեխնիկական ու զարդարանքի ընդհանրությունները՝ միաժամանակ ուշադրություն դարձնելով երկու կենտրոնների տարբերություններին։ Պատրաստի թասի հետևում կավի ընտրությունը, ձևավորումը, մակերեսի մշակումը և թրծումն էին։ Այդպիսի իրը վկայում է մասնագիտական հմտության մասին, նույնիսկ եթե վարպետի անունը չի պահպանվել։
Սակայն քաղաքում հայտնաբերված առարկան պարտադիր չէ, որ հենց այնտեղ պատրաստված լինի։ Թանգարանային հավաքածուն ներառում է տեղական և ներմուծված բրոնզե կենցաղային իրեր։ Գտնվելու և պատրաստվելու վայրերը տարբերակելը հատկապես կարևոր է առևտրական կենտրոնի դեպքում։ Թե՛ թանկարժեք ներմուծված իրը, թե՛ սովորական ամանեղենը Անիի պատմության մասն են, բայց մեկ գեղեցիկ ցուցանմուշով չի կարելի դատել ընտանիքների մեծ մասի բարեկեցության մասին։ Հավաքածուի կազմը կախված է նաև նրանից, թե ինչ է պահպանվել և ինչ է հաջողվել դուրս բերել պեղավայրից։
Ջուրը՝ փողոցի տակ
Ջրամատակարարումն առանձին տները կապում էր ամբողջ քաղաքի հետ։ Վարազդատ Հարությունյանը, ամփոփելով վաղ պեղումների արդյունքները, նկարագրում էր Աշոտյան պարիսպների մոտ և փողոցների տակ հայտնաբերված կավե խողովակաշարերը։ Որոշ հատվածներում խողովակները դրված էին քարե սալերից կազմված ակոսներում։ Հանդիպել են նաև տարբեր խորություններում անցկացված գծեր․ ավելի ուշ խողովակաշարը կարող էր անցնել հին, արդեն գործածությունից դուրս եկած գծի վերևով։ Այս դիտարկումները վկայում են բազմիցս նորոգված ու փոփոխված համակարգի մասին։
Խողովակաշարը պահանջում է զարդարուն ճակատ կառուցելուց պակաս տեսանելի աշխատանք․ պետք է պահպանել թեքությունը, միացնել ու պաշտպանել խողովակները, գտնել վնասված հատվածը։ Ջրի պատմությունն այսպիսով օգնում է տեսնել այն աշխատավորներին, որոնք հազվադեպ են հիշատակվում տարեգրություններում։ Սակայն ցանցի գոյությունը դեռ չի նշանակում, թե յուրաքանչյուր տուն առանձին ջրագիծ ուներ։ Հրապարակված գտածոներով հնարավոր չէ ճշգրիտ վերականգնել ջրի հասանելիությունը բոլոր թաղամասերի և Անիի կյանքի բոլոր ժամանակաշրջանների համար։
Պեղված բաղնիքները լրացնում են այս պատկերը։ Դրանց հատակագծերում տարբերակվում են տարբեր նշանակության սենյակներ և ջեռուցման հետ կապված հատվածներ։ Նման շենքերի սպասարկումը պահանջում էր ջուր, վառելիք ու մշտական աշխատանք։ Բայց հնագիտական հատակագիծը չի պատմում, թե այցելուները որքան հաճախ էին գալիս, ինչքան էին վճարում և ինչպես էին բաշխվում այցելության ժամերը։ Այս սովորական հարցերը բաց են մնում այնտեղ, որտեղ գրավոր վկայությունները բավարար չեն։
Կյանքը սարահարթի եզրին
Անիի բնակելի տարածքը շարունակվում էր շրջակա կիրճերում։ Ժայռերի մեջ սենյակներ էին փորվում, որոնց թվում հետազոտողները տարբերակում են բնակարաններ և տնտեսական տարածքներ․ հանդիպում են նաև պաշտամունքային ու թաղման կառույցներ։ Ուստի լանջի յուրաքանչյուր բացվածք չի կարելի ինքնաբերաբար տուն անվանել։ Որոշ համալիրների նշանակությունը, թվագրումը և օգտագործման հաջորդականությունը շարունակում են քննարկվել։
Բաևան և Ղազարյանն առանձին ուսումնասիրել են բարձր վրանաձև ծածկով և վերին լուսանցքով մեծ ժայռափոր սրահները։ Ավանդական հայկական գլխատան հետ համեմատությունն օգնում է հետազոտել դրանց ձևը, սակայն չի լուծում գործառույթի բոլոր հարցերը։ Դեռ Թորոս Թորամանյանն էր առարկում այն պատկերացմանը, թե ժայռափոր տարածքներն անպայման պատկանել են ամենաաղքատներին․ խոշոր համալիր ստեղծելը զգալի ջանք էր պահանջում։ Այստեղ հատկապես հեշտ է ժամանակակից տպավորությունը շփոթել պատմական բացատրության հետ։
Առօրյա Անին կազմվում է այսպիսի փոքր, ստուգելի վկայություններից։ Թոնիրը մատնանշում է տնային օջախը, աշխատանքային քարը՝ արտադրությունը, խողովակը՝ ընդհանուր ենթակառուցվածքը, բնակելի սենյակների կողքի կրպակը՝ առևտրի և ընտանեկան կյանքի հարևանությունը։ Միասին դրանք թույլ են տալիս հուշարձանների հետևում տեսնել մի քաղաք, որն ամեն օր պետք էր կերակրել, տաքացնել, ջրով ապահովել և նորոգել։ Եվ հիշեցնում են, թե դեռ որքան բան կա իմանալու այն մարդկանց մասին, որոնց անունները պատմությունը չի պահպանել։
