Խրիմյան Հայրիկ. «երկաթե շերեփի» պատմությունից այն կողմ

Խրիմյան Հայրիկի մասին ամենահայտնի պատմության մեջ թուղթն անզոր է հայտնվում։ Հայկական պատվիրակությունը եվրոպական տերություններին ներկայանում է խնդրագրով, մինչդեռ մյուս ժողովուրդները, նրա պատկերավոր համեմատությամբ, բերում են «երկաթե շերեփներ»՝ զենք և իրենց պահանջներն ուժով ամրապնդելու հնարավորություն։ Այս պատմությունն ավելի երկար ապրեց, քան այն պատմողը, և դարձավ հայոց պատմության ամենաճանաչելի քաղաքական առակներից մեկը։

Սակայն այստեղ մի ուշագրավ հակասություն կա։ Բեռլինի վեհաժողովից շատ առաջ Խրիմյանը զբաղվում էր հենց թղթով․ ամսագրեր էր հրատարակում, գրքեր գրում, դպրոցներ բացում և մարդկանց կարդալ սովորեցնում։ Հայտնի ելույթից հետո էլ նա չդադարեց այդ աշխատանքը։ Նրա կյանքը հնարավոր չէ տեղավորել լուսավորությունն ու դիմադրությունը, խոսքն ու զենքը միմյանց հակադրող պարզ սխեմայի մեջ։

Այդ առակի հետևում կանգնած մարդուն ճանաչելու համար պետք է սկսել ոչ թե Բեռլինի դիվանագիտական սրահներից, այլ Վանա լճի շրջակայքի հայկական գյուղերից։

Մկրտիչ Խրիմյանը ծնվել է Վանում՝ 1820 թվականին։ Կրթություն է ստացել տեղի եկեղեցական միջավայրում, այդ թվում՝ Լիմ և Կտուց կղզիների վանքերում։ Նրա կենսագրությունը միայն եկեղեցական աստիճաններով վեր բարձրանալու պատմություն չէր․ նա ճանապարհորդել է, դասավանդել, ամուսնացած է եղել և դուստր ունեցել։ Կնոջ ու երեխայի մահից հետո Խրիմյանը նվիրվել է եկեղեցական ծառայությանը։ 1854 թվականին նա ընդունել է հոգևորական ձեռնադրություն։

Ուշ շրջանի հայտնի լուսանկարներում մեր առջև երկարամորուս, տարեց կաթողիկոսն է։ Այդ պատկերը հեշտությամբ կարող է ստվերել նրա կենսագրության մյուս կողմերը։ Դեռ հոգևորական դառնալուց առաջ նա դասավանդում էր Կոստանդնուպոլսի աղջիկների դպրոցներից մեկում։ Հետագայում ևս դաստիարակությունը, ընտանիքն ու կրթությունը մնացին նրա գրականության մշտական թեմաներից։

1855 թվականին Խրիմյանը սկսեց հրատարակել «Արծվի Վասպուրական» հանդեսը։ Առաջին համարները լույս տեսան Կոստանդնուպոլսում, սակայն հետո հրատարակությունը տեղափոխվեց Վանի մերձակայքում գտնվող Վարագավանք։ Այնտեղ Խրիմյանը հիմնեց նաև դպրոց և տպարան։

Տեղի ընտրությունն ինքնին նշանակություն ուներ։ Հայկական տպագիր մշակույթն արդեն կարևոր կենտրոններ ուներ Վանից հեռու։ Խրիմյանը, սակայն, հրատարակչական աշխատանք էր կազմակերպում հենց գավառում՝ այն մարդկանց միջավայրում, որոնց մասին գրում էր։ Գյուղական կյանքը, տեղական ավանդությունները, երկրամասի պատմությունն ու կրթությունը դառնում էին ոչ միայն բանավոր զրույցի, այլև տպագիր քննարկման առարկա։

Հանդեսի շուրջ հավաքվում էին հեղինակներ և գործակիցներ։ Նրանց թվում էր Րաֆֆին, որը մասնակցում էր նաև հրատարակության տարածմանը։ Սա միայն մեկ մարդու աշխատանք չէր, որը գրում ու տպագրում էր բացառապես սեփական մտքերը․ աստիճանաբար ձևավորվում էր ընդհանուր հրատարակչական գործով կապված մարդկանց շրջանակ։

Ավելի ուշ Խրիմյանը նման գործունեություն ծավալեց Մուշի մերձակայքի Սուրբ Կարապետ վանքում։ Այնտեղ ևս բացվեց դպրոց, իսկ 1863 թվականին հիմնադրվեց «Արծվիկ Տարոնո» հանդեսը։ Այս մոտեցմամբ վանքը շարունակում էր մնալ կրոնական հաստատություն, բայց միաժամանակ դառնում էր ուսման, գրական աշխատանքի և գիտելիքի տարածման վայր։

Խրիմյանի շուրջ ձևավորվում էր նաև ժողովրդական մշակույթն ուսումնասիրող միջավայր։ Նրա հետ կապված էր Գարեգին Սրվանձտյանցը՝ հետազոտողը, որն առաջինը գրի առավ և հրատարակեց «Սասնա ծռեր» էպոսի տարբերակներից մեկը։ Այս շրջանակի համար գյուղացու խոսքը, ավանդությունն ու երգը գրառման և ուսումնասիրության արժանի նյութ էին։ Գավառը ներկայանում էր ոչ միայն որպես օգնության կարիք ունեցող վայր, այլև որպես մշակութային ժառանգության աղբյուր։

Սակայն դպրոցական և գրական հարցերը հնարավոր չէր ամբողջությամբ առանձնացնել բնակիչների իրական վիճակից։ Հարկերը, հողային հարաբերությունները, տեղական իշխանությունների գործողություններն ու անվտանգությունն անմիջականորեն ազդում էին գյուղական համայնքների առօրյայի վրա։ Պատմաբան Նադիր Օզբեքը, ուսումնասիրելով ուշ Օսմանյան կայսրությունը, հարկահավաքությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես ֆինանսական ընթացակարգ, այլև որպես պետության, տեղական ազդեցիկ խմբերի և բնակչության հարաբերությունների ոլորտ։

Խրիմյանի գործունեությունը հասկանալու համար այս համատեքստը կարևոր է։ Խոսքը միայն այն մասին չէր, թե գյուղում դպրոց կա՞, թե՞ ոչ։ Նույնքան կարևոր էին այլ հարցեր․ ո՞վ է որոշում բնակիչների պարտավորությունները, ո՞ւմ կարող են նրանք բողոք ներկայացնել, և ո՞ր հաստատություններն են ի վիճակի քննելու նրանց դիմումները։

1869 թվականին Խրիմյանն ընտրվեց Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք։ Այդ պաշտոնը եկեղեցական պարտականություններին միավորում էր նաև հայ համայնքի ներկայացուցչությունը օսմանյան իշխանությունների առջև։ Գավառական վանքերում աշխատած մարդն այժմ հայտնվել էր մայրաքաղաքում՝ համայնքային գործերի կառավարման համակարգի ներսում։

Նրա առաջարկները վերաբերում էին գավառահայության վիճակին, ազգային հաստատությունների աշխատանքին նրանց մասնակցությանը և չարաշահումներից պաշտպանությանը։ Ընդ որում՝ հակասություններ առաջանում էին ոչ միայն պետական պաշտոնյաների հետ։ Հայ համայնքի ներսում ևս տարբեր շահեր կային․ մայրաքաղաքի ազդեցիկ շրջանակներն ու հեռավոր գավառների բնակիչները միշտ չէ, որ անհրաժեշտ փոփոխությունները նույն կերպ էին պատկերացնում։

1873 թվականին Խրիմյանը հրաժարվեց պատրիարքական պաշտոնից։ Սակայն պաշտոնից հեռանալը չէր նշանակում հասարակական գործունեության ավարտ։ Հինգ տարի անց հենց նա գլխավորեց այն պատվիրակությունը, որի հետ կապված է նրա կյանքի ամենահայտնի դրվագը։

1878 թվականին՝ ռուս-թուրքական պատերազմից հետո, եվրոպական տերությունները հավաքվեցին Բեռլինում՝ վերանայելու հետպատերազմյան կարգավորման պայմանները։ Հայ ներկայացուցիչները փորձում էին բարեփոխումների և անվտանգության երաշխիքների հասնել Օսմանյան կայսրության հայաբնակ նահանգների բնակչության համար։ Քննարկվում էին նաև ինքնավար կառավարման առաջարկներ։

Այստեղ կարևոր է XIX դարի վրա չտարածել ժամանակակից դիվանագիտության մասին մեր պատկերացումները։ Խրիմյանն անկախ Հայաստանի Հանրապետության դեսպան չէր, իսկ հայկական պատվիրակությունը վեհաժողովին չէր մասնակցում պայմանագիրը ստորագրող տերություններին հավասար իրավունքներով։ Այն հանդիպումների էր ձգտում, առաջարկներ փոխանցում և փորձում ազդել բանակցությունների սեղանի շուրջ պաշտոնական ձայն ունեցող կողմերի որոշումների վրա։

Կա ևս մեկ մանրամասն, որը հաճախ անտեսվում է․ Բեռլին Խրիմյանը մեկնել էր ոչ թե որպես Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ Այդ ժամանակ նա Կոստանդնուպոլսի նախկին պատրիարքն էր։ Հայոց եկեղեցու առաջնորդ դառնալու էր շատ ավելի ուշ։

1878 թվականի հուլիսի 13-ին ստորագրված Բեռլինի պայմանագիրը հայկական հարցը չշրջանցեց։ Դրա 61-րդ հոդվածը Օսմանյան կայսրությանը պարտավորեցնում էր բարեփոխումներ իրականացնել հայաբնակ նահանգներում և ապահովել դրանց բնակիչների անվտանգությունը։ Նախատեսվում էր, որ Բարձր դուռը տերություններին պարբերաբար կհայտնի ձեռնարկվող միջոցների մասին, իսկ նրանք կհետևեն դրանց կիրառմանը։

Սակայն այդ հոդվածը հայկական ինքնավարություն չէր ստեղծում։ Այն նաև առանձին գործադիր մարմին չէր նախատեսում, որն անմիջականորեն կիրականացներ խոստացված փոփոխությունները։ Միջազգային պայմանագրում պարտավորություն ամրագրելու և կոնկրետ գյուղի բնակիչների կյանքում փոփոխության հասնելու միջև մեծ հեռավորություն էր մնում։

Հենց այս առաքելության արդյունքներից հիասթափության հետ է կապված «երկաթե շերեփի» պատմությունը։

Ելույթի մեզ փոխանցված տարբերակում Բեռլինի վեհաժողովը վերածվում է խնջույքի՝ հարիսայով լի մեծ կաթսայի շուրջ։ Մյուս ժողովուրդներն իրենց բաժինը վերցնում են երկաթե շերեփներով, իսկ հայ ներկայացուցչի ձեռքին միայն թղթե շերեփ է՝ խնդրագիր, որը թրջվում ու քայքայվում է։ Այս պատկերով Խրիմյանը խնդրագիրը հակադրում է զինված ուժով ամրապնդված պահանջներին։

Սա քաղաքական առակ է, ոչ թե դիվանագետների իրական ճաշկերույթի նկարագրություն։ Այն չպետք է ներկայացնել նաև որպես վեհաժողովի ամբիոնից Խրիմյանի արտասանած ելույթ․ պատմությունը կապվում է Կոստանդնուպոլիս վերադառնալուց հետո նրա ունեցած խոսքի հետ։

Լայնորեն տարածված տեքստը մեկ այլ առանձնահատկություն էլ ունի։ Հայտնի տարբերակներից մեկը փոխանցվել է ելույթը լսած Խաչիկ Խան Սարաճյանի հուշի միջոցով և հրապարակվել Հայկ Աճեմյանի «Հայոց Հայրիկ» գրքում՝ 1929 թվականին։ Ուստի այդ տեքստը ճիշտ է կարդալ որպես ելույթի մասին փոխանցված հիշողություն, ոչ թե 1878 թվականի բառացի սղագրություն։

Այս առակի հանրահայտությունը երբեմն ստվերում է մնացած ամեն ինչ։ Դրանից հեշտ է պատրաստի եզրակացություն անել՝ Խրիմյանը հիասթափվեց դիվանագիտությունից և դրանից հետո ընդունում էր միայն զինված պայքարը։ Սակայն նրա հետագա գործունեությունն ավելի բարդ էր։ Նա աջակցում էր ինքնապաշտպանական շարժմանը, բայց շարունակում էր նաև դիմել իշխանություններին, զբաղվել կրթությամբ և գործել եկեղեցական ու հասարակական հաստատությունների միջոցով։

Պատմաբանները տարբեր կերպ են շեշտադրում նրա քաղաքական ժառանգությունը։ Ռիչարդ Անթառամյանը ուշադրություն է հրավիրում այն բանի վրա, որ Խրիմյանը փորձում էր բարեփոխումների հասնել՝ վերափոխելով հայկական հաստատությունների և օսմանյան պետության հարաբերությունները։ Այլ հետազոտողներ առավել ընդգծում են նրա դերը ազգային շարժման և զինված դիմադրության զարգացման մեջ։ Այս տարբերությունները հիշեցնում են, որ մեկ տպավորիչ ելույթը չի կարող փոխարինել բազմամյա գործունեության ուսումնասիրությանը։

Բեռլինից հետո Խրիմյանը վերադարձավ Վանում իր աշխատանքին։ 1879 թվականին նա դարձավ տեղի թեմի առաջնորդը։ Նրա հասարակական ակտիվությունն ուղեկցվում էր օսմանյան իշխանությունների ավելի ու ավելի խիստ վերահսկողությամբ, իսկ 1890 թվականին նրան ուղարկեցին Երուսաղեմ։ Պաշտոնապես ուղևորությունը ներկայացվում էր որպես ուխտագնացություն, սակայն նրա կենսագրությունն ուսումնասիրողները դա դիտարկում են որպես աքսոր։

Նույնիսկ այստեղ նա շարունակում էր գրել։ Երուսաղեմում ստեղծվում էր «Պապիկ և թոռնիկ» գործը, որը հրատարակվեց 1894 թվականին։ Ստեղծագործության միջավայրն ու խրատներն ուղղված են Վասպուրականի գյուղական աշխարհին։ Սերունդների զրույցի միջոցով Խրիմյանը կրկին անդրադառնում էր աշխատանքին, դաստիարակությանն ու առօրյա կյանքի փորձին։

Սա բնորոշ գրական հայացք է մի մարդու համար, որին սովորաբար հիշում են Բեռլինի վեհաժողովով։ Նրա զրուցակիցը շարունակում էր լինել ոչ միայն դիվանագետը կամ տիրակալը։ Դա կարող էր լինել նաև երիտասարդ ընթերցողը, որին ավագ սերնդի ներկայացուցիչը գիտելիք էր փոխանցում սեփական հողի և կյանքի մասին։

1892 թվականին Խրիմյանն ընտրվեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ Սակայն ընտրության և փաստացի պաշտոնավարումն սկսելու միջև անցավ ավելի քան մեկ տարի։ Օսմանյան իշխանությունները միանգամից չթույլատրեցին նրան հեռանալ Երուսաղեմից և մեկնել Էջմիածին։ Նրա կաթողիկոսական օծումը տեղի ունեցավ միայն 1893 թվականին։

Այժմ նրա գործունեությունը ծավալվում էր նաև Ռուսական կայսրության ներսում, որի կազմում էր Էջմիածինը։ Միաժամանակ նրա մտահոգությունների շրջանակը չէր սահմանափակվում մեկ պետության սահմաններով․ հայկական համայնքները, վանքերն ու դպրոցները գործում էին տարբեր երկրներում և կապեր էին պահպանում միմյանց հետ։

Այս ժամանակաշրջանի հետ է կապված նաև Կոմիտասի պատմությունը։ Խրիմյանն աջակցում էր երիտասարդ երաժշտին և նրա գործունեությանը․ այս կապի մասին հիշեցնում են Խրիմյանի մշակութային գործունեությունն ուսումնասիրողները։ 1896 թվականին Կոմիտասը Բեռլին մեկնեց ուսանելու՝ Ալեքսանդր Մանթաշյանցի կրթաթոշակով։ Այստեղ կարևոր է տարբերակել դերերը․ հոգևոր առաջնորդության աջակցությունն ու բարերարի ֆինանսավորումը կրթական նույն հնարավորությունն ապահովող տարբեր օղակներ էին։

Այսպես կողք կողքի են հայտնվում երկու կենսագրություններ, որոնք սովորաբար ուսումնասիրում են առանձին։ Մեկում դպրոցներն են, հանդեսներն ու հասարակական դիմումները։ Մյուսում՝ ժողովրդական երգերի գրառումը, երաժշտագիտությունն ու ստեղծագործությունը։ Դրանց հատման կետը ոչ թե գեղեցիկ կարգախոսն է, այլ այն կոնկրետ պայմանները, որոնք մարդուն հնարավորություն էին տալիս սովորել և աշխատել։

Խրիմյանի կյանքի վերջին խոշոր հակամարտություններից մեկը տեղի ունեցավ 1903 թվականին։ Ռուսական իշխանությունները որոշում ընդունեցին Հայոց եկեղեցու գույքը պետական կառավարման հանձնելու մասին։ Դա շոշափում էր ոչ միայն հոգևորականության տնտեսական շահերը․ եկեղեցու միջոցներն օգտագործվում էին նաև կրթական ու բարեգործական հաստատությունները պահելու համար։

Խրիմյանը դեմ հանդես եկավ գույքի հանձնմանը։ Բողոքը միավորեց հոգևորականությանը, հավատացյալներին և քաղաքական կազմակերպություններին․ տեղի ունեցան ցույցեր ու բախումներ իշխանությունների հետ։ Ուստի սխալ կլիներ իրադարձությունները նկարագրել բացառապես որպես կաթողիկոսի և կայսեր անձնական վեճ։ Դա հասարակական լայն հակամարտություն էր պետության լիազորությունների և հայկական հաստատությունների ինքնուրույնության շուրջ։

1905 թվականին՝ Ռուսական կայսրության հեղափոխական ցնցումների և Կովկասում քաղաքականության վերանայման պայմաններում, որոշումը չեղարկվեց։ Խրիմյանը մասնակցել էր դրա դեմ դիմադրությանը, սակայն չեղարկումը չի կարելի բացատրել միայն մեկ մարդու գործողություններով՝ անտեսելով հասարակական շարժումն ու ավելի լայն քաղաքական ճգնաժամը։

Նույնիսկ կյանքի վերջին տարիներին նա չէր հրաժարվում հրատարակչական ծրագրերից։ Պատմաբան Էմմա Կոստանդյանը ներկայացնում է Երուսաղեմի «Սիոն» հանդեսը վերահրատարակելու շուրջ նրա նամակագրությունը։ Խրիմյանն առաջարկում էր ֆինանսական օգնություն և հորդորում հասցեատերերին վերսկսել հրատարակությունը։ Նրա կենդանության օրոք այդ ծրագիրը չհաջողվեց իրականացնել։

Այս փոքր դրվագը մեզ վերադարձնում է պատմության սկզբին։ Մարդը, որի անունը կապվել էր անօգուտ թղթե շերեփի պատկերի հետ, մինչև խոր ծերություն ձգտում էր նոր տպագիր էջեր ստեղծել։ Խնդրագրի թուղթն ու գրքի թուղթը նրա համար տարբեր խնդիրներ էին լուծում։

Խրիմյանը մահացավ Էջմիածնում՝ 1907 թվականին։ Եկեղեցու պատմության մեջ նա մնաց որպես կաթողիկոս Մկրտիչ Ա Վանեցի։ Հանրային հիշողության մեջ ամրապնդվեց մեկ այլ անուն՝ Խրիմյան Հայրիկ։ «Հայրիկը» հորը դիմելու մտերմիկ ձև է, ոչ թե եկեղեցական պաշտոնի անվանում։

Եթե նրա կենսագրությունը սահմանափակենք Բեռլինի մասին մեկ պատմությամբ, կկորցնենք վեհաժողովից առաջ և հետո տասնամյակներ շարունակ կատարված աշխատանքը։ Չենք տեսնի ուսուցչին, հրատարակչին, գրքերի հեղինակին, դպրոցի գործերով զբաղվող վանահորը և տարեց կաթողիկոսին, որը կրկին քննարկում է հանդեսի բաժանորդագրության հարցը։

«Երկաթե շերեփի» առակը կարևոր տեղ ունի հայ քաղաքական մտքի պատմության մեջ։ Սակայն Խրիմյանն ինքը չէր ապրում մեկ առակի սահմաններում։ Իր երկար կյանքի փոփոխվող հանգամանքներում նա օգտվում էր տարբեր միջոցներից՝ գրքից, դպրոցից, իշխանություններին ուղղված դիմումներից, եկեղեցական կազմակերպությունից և ինքնապաշտպանության աջակցությունից։

Ուստի նրա պատմությունը չարժե կարդալ որպես բացատրություն, թե խոսքերն իբր ոչինչ չեն նշանակում։ Այդ պատմության մեջ մեկ այլ գիծ էլ կա՝ ինչպես է խոսքը դառնում դասագիրք, հանդես, մարդկանց վիճակի մասին վկայություն և հասարակական գործողության առիթ։ Այս գիծն ավելի քիչ հայտնի է, քան երկաթե շերեփը, բայց առանց դրա Խրիմյան Հայրիկի կենսագրությունը մնում է թերի։