Պատկերացրեք մի երգ, որը երբեք չի գրառվել։
Այն գոյություն ունի միայն այն պատճառով, որ մի քանի մարդ մի գյուղում հիշում է այն։ Այն երգել են հունձքի ժամանակ, հարսանիքներին կամ թաղման արարողությունների ընթացքում։ Մայրը լսել է այն իր մորից, նա՝ իր մորից։ Նոտաներ չկան։ Ձայնագրություն չկա։ Եթե վերջին սերունդը դադարի երգել այդ երգը, այն կվերանա այնպես, կարծես երբեք գոյություն չի ունեցել։
XIX դարի վերջին հայկական գյուղերում նման մեղեդիները հազարավոր էին։
Կոմիտասը գնում էր այդ գյուղերը և լսում։
Նա զրուցում էր գյուղացիների հետ, ներկա լինում տոներին ու ծեսերին, հետևում, թե ինչպես են մարդիկ աշխատում ու պարում, ապա լսածը տեղափոխում թղթի վրա։ Երբեմն նույնիսկ կարճ մի մեղեդի գրառելու համար անհրաժեշտ էր հասկանալ ոչ միայն հնչյունների հերթականությունը, այլև շարժման ռիթմը, բառերի արտասանությունը, բարբառը, կատարման պայմաններն ու հենց երգի գործառույթը։
Այսօր Կոմիտասին հաճախ անվանում են մեծ հայ կոմպոզիտոր։
Դա ճիշտ է։
Բայց բավարար չէ։
Նա կոմպոզիտոր էր, երգիչ, խմբավար, հոգևորական, մանկավարժ, միջնադարյան երաժշտության հետազոտող և այն գիտական ուղղության վաղ ներկայացուցիչներից մեկը, որն այսօր կոչվում է էթնոերաժշտագիտություն։
Հնարավոր է՝ հայկական մշակույթի համար նրա ամենակարևոր գործերից մեկը նույնիսկ նոր երաժշտություն ստեղծելը չէր։
Նա լսեց հինը։
Եվ հասցրեց գրի առնել այն։
Կոմիտասի իսկական անունը Սողոմոն Սողոմոնյան էր։ Նա ծնվել է 1869 թվականին Օսմանյան կայսրության Քյոթահիա քաղաքում, որը հայերն անվանում էին նաև Կուտինա։ Նրա ընտանիքը հայկական էր, թեև քաղաքի մշակութային միջավայրը հիմնականում թուրքախոս էր։ Սողոմոնյանի նախնիները դեռ XVII դարում այստեղ էին տեղափոխվել պատմական Հայաստանի Գողթն գավառից։
Երաժշտությունը ընտանիքում ներկա էր շատ ավելի վաղ, քան Սողոմոնը դարձավ պրոֆեսիոնալ երաժիշտ։ Նրա հայրը՝ Գևորգը, և մայրը՝ Թագուհին, լավ ձայն ունեին և երգեր էին ստեղծում, որոնցից մի քանիսը տարածվել էին տեղական երաժշտական միջավայրում։
Սողոմոնի մանկությունը ծանր էր։ Մայրը մահացավ, երբ նա մոտ մեկ տարեկան էր։ 1880 թվականին նա կորցրեց նաև հորը։ Որբացած տղայի խնամքը սկզբում ստանձնեց տատը, ապա՝ մորաքույրը։
Բայց հենց ձայնը փոխեց նրա ճակատագիրը։
1881 թվականին հայ հոգևորական Գևորգ Դերձակյանը Քյոթահիայից ուղևորվում էր Էջմիածին։ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գևորգ IV-ի հանձնարարությամբ նա պետք է իր հետ բերեր լավ ձայն ունեցող որբ երեխայի՝ Գևորգյան հոգևոր ճեմարանում ուսանելու համար։
Ընտրությունը կատարվում էր մոտ քսան երեխաների միջև։
Ընտրեցին Սողոմոնին։
Այսպես տասներկուամյա որբ տղան Քյոթահիայից հայտնվեց Էջմիածնում՝ մի վայրում, որը որոշեց նրա ողջ հետագա կյանքը։
Այստեղ նա ստացավ համակարգված հայկական կրթություն, ուսումնասիրեց աստվածաբանություն, գրականություն, պատմություն և երաժշտություն։ Հենց ճեմարանական տարիներին սկսեց ձևավորվել այն հետաքրքրությունը, որը հետագայում դարձավ նրա կյանքի գլխավոր գործը․ Սողոմոնը սկսեց գրի առնել ժողովրդական երգեր։
Սա կարևոր մանրամասն է։
Նա երաժշտություն հավաքել սկսեց ոչ թե այն ժամանակ, երբ արդեն ճանաչված գիտնական ու կոմպոզիտոր էր։
Նա դրանով զբաղվում էր դեռ երիտասարդ ճեմարանական տարիներից։
1894 թվականին Սողոմոնը ձեռնադրվեց և ստացավ Կոմիտաս անունը՝ ի պատիվ VII դարի հայ կաթողիկոս և շարականագիր Կոմիտաս Աղցեցու։ Հաջորդ տարի նրան շնորհվեց վարդապետական աստիճան։ Այդ պահից Կոմիտաս Վարդապետ անունը աստիճանաբար փոխարինեց Սողոմոն Սողոմոնյանին, և հենց այդ անունով նա մտավ պատմության մեջ։
Բայց նրա ծրագրած աշխատանքի համար միայն հոգևոր կրթությունը բավարար չէր։
Կոմիտասը ցանկանում էր երաժշտությունը հասկանալ մասնագիտական և գիտական մակարդակով։
1895–1896 թվականներին Թիֆլիսում նա երաժշտական տեսություն էր ուսումնասիրում կոմպոզիտոր Մակար Եկմալյանի մոտ։ Այնուհետև Ալեքսանդր Մանթաշյանցի ֆինանսական աջակցությամբ հնարավորություն ստացավ մեկնել Բեռլին։
XIX դարի վերջի հայ հոգևորականի համար այդ ուղևորությունը հսկայական նշանակություն ուներ։
Այդ ժամանակ Բեռլինը եվրոպական գիտության և երաժշտական կրթության խոշոր կենտրոններից մեկն էր։ 1896–1899 թվականներին Կոմիտասը սովորեց Ռիխարդ Շմիդտի մասնավոր կոնսերվատորիայում և Ֆրիդրիխ Վիլհելմի համալսարանում՝ ներկայիս Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանում։ Նրա ուսուցիչների թվում էին հայտնի երաժշտագետներ Օսկար Ֆլայշերը, Հայնրիխ Բելերմանը և Մաքս Ֆրիդլենդերը։
Նա ուսումնասիրում էր եվրոպական երաժշտական տեսություն, հարմոնիա, կոմպոզիցիա և գիտական հետազոտության մեթոդներ։
Բայց տեղի ունեցավ մի կարևոր բան։
Եվրոպական կրթությունը նրան չստիպեց հրաժարվել հայկական ավանդույթից և անցնել միայն եվրոպական երաժշտությանը։
Հակառակը։
Այն նրան տվեց գործիքներ, որոնց միջոցով նա կարողացավ շատ ավելի խորությամբ ուսումնասիրել հայկական երաժշտությունը։
Կոմիտասին հետաքրքրում էր մի հարց, որը առաջին հայացքից պարզ է թվում․ ի՞նչն է հայկական երաժշտությունը դարձնում հենց հայկական։
Տարածաշրջանում դարեր շարունակ կողք կողքի ապրել են հայեր, քրդեր, թուրքեր, պարսիկներ, արաբներ, ասորիներ և այլ ժողովուրդներ։ Նրանց երաժշտական մշակույթները փոխազդել են միմյանց հետ, մեղեդիները ճանապարհորդել են մարդկանց հետ միասին, գործիքներն ու կատարողական եղանակները փոխադարձ ազդեցություն են ունեցել։
Կոմիտասը չէր անտեսում այս իրականությունը։
Նա գրի էր առնում և ուսումնասիրում ոչ միայն հայկական երաժշտությունը, այլև հարևան ժողովուրդների երաժշտական նմուշները։ Համեմատում էր դրանց կառուցվածքը, ռիթմն ու մեղեդային համակարգը՝ փորձելով հասկանալ յուրաքանչյուր ավանդույթի բնորոշ առանձնահատկությունները։
Հենց այդ պատճառով նրա աշխատանքը շատ ավելին էր, քան հայրենասիրական երգահավաքությունը։
Նա փորձում էր երաժշտությունը ուսումնասիրել գիտականորեն։
1899 թվականին Կոմիտասը դարձավ նորաստեղծ Միջազգային երաժշտական ընկերության անդամներից մեկը։ Եվրոպացի մասնագետների առաջ նա զեկուցումներ էր ներկայացնում հայկական ժողովրդական և հոգևոր երաժշտության մասին։
Հայկական երաժշտական ավանդույթը եվրոպական ակադեմիական միջավայրում համակարգված ձևով ներկայացվում էր ոչ թե որպես «արևելյան երաժշտության» էկզոտիկ տարատեսակ, այլ որպես ինքնուրույն ուսումնասիրության առարկա։
Էջմիածին վերադառնալուց հետո Կոմիտասը ծավալեց գրեթե անհավանական ծավալի աշխատանք։
Նա դասավանդում էր Գևորգյան ճեմարանում, ղեկավարում երգչախումբը, համերգներ տալիս, հոդվածներ գրում, ուսումնասիրում ձեռագրեր, զբաղվում եկեղեցական երաժշտությամբ և շարունակում շրջել գյուղերով՝ երգեր գտնելու համար։
Այսօր մեղեդին կարելի է մի քանի վայրկյանում ձայնագրել հեռախոսով։
Կոմիտասն այդ հնարավորությունը չուներ։
Նյութի մեծ մասը հարկավոր էր գրի առնել լսողությամբ։
Նա լսում էր կատարողին և նոտագրում երաժշտությունը։ Պետք էր որսալ ռիթմը, հնչյունների բարձրությունը, մեղեդու փոփոխությունները, տեղական կատարման առանձնահատկությունները և երաժշտության կապը բառերի հետ։
Ընդ որում՝ ժողովրդական երգը հաճախ մեկ «պաշտոնական» տարբերակ չուներ։
Հարևան գյուղում նույն երգը կարող էին այլ կերպ երգել։
Մեկ այլ կատարող փոխում էր մեղեդին։
Նույն բառերը կարող էին ուղեկցվել այլ երաժշտական գծով։
Հետազոտողը պետք է ոչ միայն գեղեցիկ երգ գտներ, այլև հասկանար, թե իրականում ինչ է իր առջև։
Կոմիտասին հետաքրքրում էր ամեն ինչ՝ հարսանեկան, օրորոցային, սիրային, աշխատանքային, հովվական, պարային, ծիսական և հոգևոր երգեր։
Հատկապես կարևոր էին աշխատանքային երգերը։
Ավանդական գյուղական մշակույթում երաժշտությունը միշտ չէ, որ գոյություն ուներ կյանքից առանձին։ Մարդը կարող էր երգել հերկելիս, հունձ անելիս կամ այլ համատեղ աշխատանք կատարելիս։ Երգի ռիթմը կապված էր մարմնի շարժման և աշխատանքի ռիթմի հետ։
Եթե պարզապես գրի առնել նոտաները և չտեսնել, թե ինչպես է կատարվում երգը, դրա իմաստի մի մասը կկորչի։
Կոմիտասը դա հասկանում էր։
Ուստի նրան հետաքրքրում էր ոչ միայն ձայնը, այլև այն միջավայրը, որտեղ այդ ձայնը ծնվում էր։
Գրականության մեջ սովորաբար խոսվում է նրա կողմից հավաքված մոտ երեք հազար երգերի և մեղեդիների մասին։ Ճշգրիտ թիվը կախված է նրանից, թե տարբերակներն ու գրառումները ինչպես են հաշվարկվում, իսկ նրա հավաքածուի զգալի մասը հետագայում կորել է։ Մեզ է հասել այն ահռելի նյութի միայն մի մասը, որը նա հասցրել էր գրի առնել։
Բայց նույնիսկ պահպանվածը բավական էր հայկական երաժշտությունը փոխելու համար։
Այստեղ կարևոր է հասկանալ ևս մեկ բան։
Կոմիտասը պարզապես երգերը չէր գրառում և թղթերը պահում արխիվում։
Նա սկսում էր աշխատել այդ նյութի հետ որպես կոմպոզիտոր։
Այսօր «Կոմիտասի երաժշտություն» ընկալվող բազմաթիվ ստեղծագործություններ ժողովրդական հիմք ունեն։ Նա պարտադիր չէր դրանց մեղեդին զրոյից ստեղծեր։ Նրա արվեստը ուրիշ տեղում էր՝ լսել ժողովրդական երգի կառուցվածքը, պահպանել դրա բնույթը և ստեղծել այնպիսի մասնագիտական մշակում, որտեղ մեղեդին չէր լուծվի օտար երաժշտական համակարգի մեջ։
Հատկապես կարևոր դարձավ երգչախմբային աշխատանքը։
Ավանդական երգը կարող էր միաձայն լինել, սակայն Կոմիտասը ստեղծում էր բազմաձայն մշակումներ այնպես, որ հարմոնիան չճնշեր սկզբնական մեղեդին։
Հենց այս սահմանագծում հետազոտողը դառնում էր կոմպոզիտոր։
Նա ֆոլկլորը չէր ընկալում որպես հում նյութ, որը պետք է «բարելավել» եվրոպական հարմոնիայով։
Նա փորձում էր մասնագիտական երաժշտություն ստեղծել հենց հայկական մեղեդու ներքին տրամաբանությունից։
Սա է պատճառներից մեկը, թե ինչու նրան համարում են հայկական ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիր։
Կոմիտասից հետո հայ կոմպոզիտորի առաջ այլևս պարտադիր չէր ընտրություն դնել երկու ծայրահեղությունների միջև՝ կամ պարզապես կրկնել ժողովրդական երգը, կամ գրել եվրոպական երաժշտություն՝ մի քանի «ազգային» զարդարանքով։
Հնարավոր դարձավ մասնագիտական երաժշտական լեզուն կառուցել սեփական ավանդույթի հիմքի վրա։
«Կռունկ», «Անտունի», «Ծիրանի ծառ», «Քելե-քելե», «Շողեր ջան», «Կաքավի երգ» և բազմաթիվ այլ ստեղծագործություններ մշակութային հիշողության մեջ ամրապնդվեցին հատկապես Կոմիտասի մշակումների և մեկնաբանությունների միջոցով։
Բայց ֆոլկլորը նրա աշխատանքի միայն մի կողմն էր։
Մյուս կողմը հայկական հոգևոր երաժշտությունն էր։
Կոմիտասը ուսումնասիրում էր հին շարականներն ու ձեռագրերը, համեմատում եկեղեցական երգեցողության տարբերակները և փորձում վերականգնել պատմական հայկական երաժշտական համակարգի առանձնահատկությունները։
Առանձնահատուկ տեղ էին զբաղեցնում խազերը՝ միջնադարյան երաժշտական նոտագրության նշանները։
Հին հայկական ձեռագրերում տեքստի վերևում կարելի է տեսնել հատուկ նշանների համակարգ։ Ժամանակին կատարողները հասկանում էին դրանց նշանակությունը և գիտեին, թե ինչպես պետք է դրանք ուղղորդեն մեղեդին։ Սակայն ժամանակի ընթացքում այդ համակարգի գործնական իմացությունը մեծապես կորել էր։
Կոմիտասը խազերի ուսումնասիրությանը տարիներ նվիրեց։
Նա համոզված էր, որ կարողացել է բացահայտել դրանց համակարգի կարևոր սկզբունքներ և մոտեցել է դրա ըմբռնմանը։ Սակայն բոլոր խազերի նշանակությունները ամբողջությամբ վերականգնել նա չհասցրեց։ Հայկական միջնադարյան նոտագրության ուսումնասիրությունը շարունակվում է նաև այսօր։
Այստեղ ևս երևում է նրա հետաքրքրությունների մասշտաբը։
Նույն մարդը կարող էր առավոտյան գյուղացուց երգ գրի առնել, իսկ հետո ուսումնասիրել հազարամյա ձեռագրի երաժշտական նշանները։
Նրա համար դրանք երկու տարբեր աշխարհներ չէին։
Եվ ժողովրդական երգը, և եկեղեցական շարականը նույն երաժշտական մշակույթի տարբեր շերտեր էին։
Կոմիտասը միայն նոթատետրով և նոտաթղթով աշխատող հետազոտող չէր։
Նա բացառիկ ձայն ուներ։
Ժամանակակիցները բազմիցս նկարագրել են նրա ելույթներից ստացած ուժեղ տպավորությունը։ Նա երգում էր, ղեկավարում երգչախմբեր և հանրային դասախոսություններ կարդում՝ հայկական երաժշտության բացատրությունը համադրելով կենդանի կատարման հետ։
Եվ այստեղ պահպանվել է զարմանալի կապ 1869 թվականին ծնված մարդու հետ։
Մենք կարող ենք լսել նրա ձայնը։
1912 թվականին Փարիզում կատարվել են Կոմիտասի երգեցողության ձայնագրություններ, որոնք պահպանվել են մինչև մեր օրերը։
Սա այլևս լուսանկար կամ ժամանակակցի հուշ չէ։
XX դարի սկզբից մեզ բառացիորեն հասել է նրա ձայնը։
1907 թվականին Փարիզում լույս տեսավ Կոմիտասի առաջին ժողովածուն՝ «Հայ քնար»-ը, որը ներառում էր հայկական գյուղական երգերի մշակումներ մեներգային և խմբերգային կատարման համար։
Նրա համերգներն ու դասախոսությունները տեղի էին ունենում Եվրոպայի և Կովկասի տարբեր քաղաքներում։ Հանդիսատեսի առջև հնչում էր մի երաժշտություն, որը նրանցից շատերը նախկինում երբեք չէին լսել մասնագիտական համերգային կատարմամբ։
1910 թվականին Կոմիտասը ևս մեկ կարևոր որոշում ընդունեց։
Նա տեղափոխվեց Կոստանդնուպոլիս։
Քաղաքն ուներ մեծ և ակտիվ հայկական համայնք և նրան տալիս էր այն հնարավորությունները, որոնք Էջմիածնում սահմանափակ էին։ Այստեղ Կոմիտասը ստեղծեց «Գուսան» խառը երգչախումբը, որն ուներ մոտ 300 մասնակից։
Այդպիսի խմբի մասշտաբը արժե առանձին պատկերացնել։
Երեք հարյուր տղամարդ և կին պետք է սովորեին ոչ միայն միասին երգել, այլև անհրաժեշտ ճշգրտությամբ կատարել նոր բազմաձայն հայկական ծրագիր։
Կոմիտասը համերգներ էր տալիս, աշխատում աշակերտների հետ և ծրագրում ավելի խոշոր կրթական նախագծեր։ Նա ցանկանում էր երաժշտական դպրոց հիմնել՝ փաստորեն ազգային մասնագիտական երաժշտական կրթության համակարգի հիմք դնելով։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում նա քառասունհինգ տարեկան էր։
Սա իր ճանապարհն ավարտած մարդ չէր։
Հակառակը՝ Կոմիտասը գտնվում էր այնպիսի փուլում, երբ տասնամյակների ընթացքում հավաքած նյութը, հետազոտություններն ու եվրոպական կրթությունը կարող էին դեռ բազմաթիվ նոր արդյունքներ տալ։
Բայց 1915 թվականը նրա կյանքը բաժանեց երկու մասի։
1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերը Կոստանդնուպոլսում հայ մտավորականների ձերբակալությունների ժամանակ Կոմիտասը նույնպես ձերբակալվեց օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Մյուս հայ գրողների, բժիշկների, լրագրողների, հասարակական ու մշակութային գործիչների հետ նա արտաքսվեց քաղաքից։
Ի տարբերություն բազմաթիվ ձերբակալվածների՝ Կոմիտասը ողջ մնաց և ազդեցիկ մարդկանց միջամտությամբ վերադարձվեց Կոստանդնուպոլիս։
Բայց նրա նախկին ստեղծագործական կյանքը փաստորեն ավարտվեց։
Հաջորդ տարիներին նա բուժվում էր՝ սկզբում Կոստանդնուպոլսում, իսկ 1919 թվականից՝ Ֆրանսիայում։ Կյանքի վերջին տարիները նա անցկացրեց ֆրանսիական բուժական հաստատություններում։
Այստեղ հատկապես կարևոր է նրա ճակատագիրը չվերածել պարզեցված լեգենդի՝ «կոմպոզիտոր, որը խելագարվեց տեսածից» ձևակերպմամբ։
Կոմիտասի իրական բժշկական պատմությունը նման պարզ բացատրություններից շատ ավելի բարդ է և առանձին ուսումնասիրությունների թեմա է։ Փաստաթղթերով հաստատված է մեկ այլ բան․ 1915 թվականից հետո նրա նախկին ինտենսիվ գիտական, կատարողական և կոմպոզիտորական գործունեությունը գործնականում դադարեց։
Մարդը, որը տասնամյակներով երգեր էր որոնում և գրի առնում, լռեց։
Կոմիտասը մահացավ Ֆրանսիայում 1935 թվականին։
Հաջորդ տարի նրա աճյունը տեղափոխվեց Երևան և ամփոփվեց հայ մշակույթի գործիչների պանթեոնում, որն այսօր կրում է նրա անունը։
Բայց եթե փորձենք Կոմիտասի նշանակությունը չափել նրա անունով կոչված փողոցների, հաստատությունների կամ կանգնեցված հուշարձանների թվով, չափազանց մակերեսային պատկեր կստանանք։
Նրա գլխավոր ժառանգությունը կարելի է լսել։
Պատկերացրեք XIX դարի հայկական հարսանիք մի գյուղում, որն այսօր այլևս չկա։
Պատկերացրեք դաշտում աշխատելիս երգող մարդուն։
Օրորոցային, որը երգող մայրը երբեք տպագիր չէր տեսել։
Պարեղանակ, որը գոյություն ուներ միայն այն պատճառով, որ մի երաժիշտ այն սովորել էր մեկ ուրիշից։
Բանավոր մշակույթը միաժամանակ անսահման կենդանի է և անսահման փխրուն։
Քանի դեռ այն կատարվում է, այն գոյություն ունի։
Երբ հիշողության շղթան ընդհատվում է, այն վերականգնել այլևս հնարավոր չէ։
Կոմիտասը հայտնվեց այն պատմական պահին, երբ դարավոր գյուղական մշակույթը դեռ կենդանի էր, բայց նրա շուրջ աշխարհն արդեն արագորեն փոխվում էր։
Նա հասցրեց մտնել այդ աշխարհ՝ մինչև դրա հսկայական վերափոխումը։
Հասցրեց լսել։
Հասցրեց գրի առնել։
Եվ հետո արեց ևս մեկ քայլ․ ցույց տվեց, որ ժողովրդական երաժշտությունը պարզունակ նյութ չէ, որը պետք է փոխարինել «իսկական» մասնագիտական երաժշտությամբ։
Այն ինքնին բարդ համակարգ ունի։
Իր տրամաբանությունը։
Իր ռիթմը։
Բառի և մեղեդու իր հարաբերությունը։
Իր գեղագիտությունը։
Հենց այդ պատճառով Կոմիտասը պարզապես երգահավաք չէր։
Նա փորձում էր ստեղծել գիտական լեզու, որի միջոցով հայկական երաժշտությունը կարող էր ինքն իրեն բացատրել։
Նրա աշխատանքը միաժամանակ մի քանի աշխարհների ներսում էր։
Նա հայ հոգևորական էր և Բեռլինի կրթություն ստացած երաժշտագետ։
Ուսումնասիրում էր միջնադարյան ձեռագրեր և լսում գյուղացիներին հայկական գյուղերում։
Կատարում էր եկեղեցական երաժշտություն և հավաքում պարեղանակներ։
Ուսումնասիրում էր հայկական ֆոլկլորը և այն համեմատում հարևան ժողովուրդների երաժշտության հետ։
Աշխատում էր որպես գիտնական և իր հետազոտությունների արդյունքները վերածում արվեստի։
Հենց այս համադրությունն է նրան դարձնում բացառիկ։
Երբեմն մարդու ժառանգությունը այն գործն է, որը նա ստեղծել է։
Ամրոց։
Տաճար։
Նկար։
Գիրք։
Կոմիտասի դեպքում ժառանգություն դարձան նաև այն հնչյունները, որոնք գոյություն ունեին նրանից շատ առաջ։
Նա դրանք չէր հորինել։
Նա արեց այնպես, որ դրանք ապրեն ավելի երկար, քան այն մարդիկ, որոնք երգում էին դրանք։
Ուստի Կոմիտասին կարելի է անվանել մարդ, որը հավաքեց Հայաստանի ձայնը։
Ոչ որպես գեղեցիկ փոխաբերություն։
Գրեթե բառացիորեն։
