1214 թվականին Արզու Խաթունը Դադիվանքի պատին բացատրել է, թե ինչու է եկեղեցի կառուցել․ նա կատարում էր մահացած որդիների մտադրությունը։ Մեկ տարի անց Տիգրան Հոնենցն Անիում թողել է իր հիմնադրած վանքին հատկացված ունեցվածքի մանրամասն ցանկը։ Նորավանքում արձանագրությունը պահպանել է ճարտարապետ Սիրանեսի անունն ու նրան հող շնորհելու փաստը։ Այս վավերագրերը թույլ են տալիս դիտարկել երեք տարբեր արարք՝ կատարել խոստումը, ապահովել ձեռնարկի ապագան և ճանաչել վարպետի աշխատանքը։
Անունների ու թվականների հետևում կոնկրետ մարդկանց որոշումներն են։ Յուրաքանչյուր արձանագրություն այն կրող շենքի հետ միասին կարդալիս տեսանելի են դառնում պատվիրատուի մտահղացումը, ապրողների հարաբերություններն ու հանգուցյալների հանդեպ հոգածությունը։ Կսկսենք լավ վավերագրված երեք պատմությունից, ապա կանդրադառնանք Տաթևի կարճ արձանագրությանը․ այն հիշեցնում է, թե ինչու նույնիսկ համոզիչ ընթերցումը զգուշություն է պահանջում։
Դադիվանք․ կատարված խոստում
Դադիվանքի գլխավոր եկեղեցու հարավային ճակատին պահպանվել է Արզու Խաթունի ընդարձակ շինարարական արձանագրությունը։ Այն եկեղեցու կառուցումը թվագրում է 1214 թվականով և կապում ընտանեկան կորստի հետ։ Հաթերքի տեր Վախթանգի կինը՝ Արզու Խաթունը, պատմում է որդիների մահվան մասին․ ավագ որդին՝ Հասանը, զոհվել էր պատերազմում, իսկ կրտսերը՝ Գրիգորը, մահացել էր երեք ամիս անց։ Արձանագրության հրապարակված թարգմանության համաձայն՝ մայրը բացատրում է, որ որդիները կենդանության օրոք մտադրվել էին այստեղ եկեղեցի կառուցել, սակայն չէին հասցրել։ Նրանց կամքը կատարելը մնացել էր իրեն։
Այս պատմությանը համահունչ է ճակատի հորինվածքը։ Արձանագրությունից վեր՝ լուսամուտի երկու կողմերում, որդիների պատկերներն են, իսկ ավելի վերևում՝ եկեղեցու մանրակերտը։ Ճարտարապետությունը, քանդակն ու գրությունը կազմում են մեկ ամբողջություն։ Հիմնադրին աղոթքով հիշելու խնդրանքն ուղղված է նրանց, ովքեր իրենից հետո պիտի ծառայեին և աղոթեին այս եկեղեցում։ Ժամանակակից ընթերցողն այստեղ լսում է զարմանալիորեն մոտ մարդկային ձայն՝ արտահայտված հանդիսավոր կրոնական լեզվով։
Կարևոր է Արզու Խաթունին չվերագրել այնպիսի ապրումներ, որոնց մասին նա չի պատմել։ Չգիտենք, թե ինչպես էին անցնում կորստին հաջորդած նրա օրերը կամ ինչ զրույցներ էին ուղեկցում շինարարությանը։ Փոխարենը գիտենք, թե ինչ հիշողություն նա որոշեց հանրային դարձնել։ Արձանագրության մեջ կինը հանդես է գալիս որպես խոշոր կառույցի պատվիրատու և դրա իմաստը սահմանող անձ։ Ընտանեկան վիշտն այստեղ ստանում է համայնքի կյանքում շարունակվելու համար նախատեսված ձև։
Անի․ ինչից էր կազմվում նվիրատվությունը
Տիգրան Հոնենցի՝ Անիում 1215 թվականին կառուցած Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու արձանագրությունը բացահայտում է եկեղեցական կյանքի մեկ այլ կողմը։ Հիմնադիրը թվարկում է վանքին հատկացված ունեցվածքն ու եկամուտները։ Ցանկում հանդիպում են գյուղական կալվածքներ, հյուրատներ, կրպակներ, բաղնիքներ, այգիներ և ջրաղացների եկամուտներից օգտվելու իրավունքներ։ Յուրաքանչյուր հիշատակության հետևում վանքի գոյությունը շինարարության ավարտից հետո ապահովելու միջոց է։
Այս թվարկումը թույլ է տալիս մտովի դուրս գալ եկեղեցու պարսպից։ Կրպակը ենթադրում է առևտուր, ջրաղացը կապված է հացահատիկի և ջրաղացպանների աշխատանքի հետ, այգին խնամք է պահանջում։ Տեքստում հիշված ունեցվածքը եկեղեցին կապում է քաղաքին և գյուղական շրջակայքին։ Պատմաբանները կարող են արձանագրությունը կարդալ որպես Անիի տնտեսության աղբյուր․ այն տեղեկություններ է պահպանում վաղուց անհետացած կամ տեղանքում այլևս չճանաչվող կառույցների ու վայրերի մասին։
Նվիրատվությունը պատմում է նաև նվիրատուի մասին։ Տիգրան Հոնենցը փորձում էր իր ձեռնարկի հարատևությունն ապահովել ունեցվածքի, կրոնական համայնքի և պատին թողած գրության միջոցով։ Հետազոտող Իոաննա Ռապտին ուշադրություն է հրավիրում Անիի ու շրջակայքի տարբեր հուշարձաններում նրա ներկայության վրա․ հիմնադրի անունը դառնում է քաղաքի հիշողության մի մասը։ Եկեղեցին մինչ օրս հայտնի է նրա անունով, թեև նվիրված է Գրիգոր Լուսավորչին։
Այս վավերագիրը կարդալիս օգտակար է միաժամանակ երկու դիտանկյուն պահել։ Այն վկայում է առատաձեռնության ու կրոնական մտադրության մասին, նաև ցույց է տալիս մեկ մարդու ձեռքում կենտրոնացած հարստությունը։ Թվարկված կալվածքներում աշխատող մարդիկ այս պատմության մեջ գրեթե սեփական ձայն չեն ստանում։ Արձանագրությունը շատ բան է ասում նվիրատուի աշխարհի մասին և բաց է թողնում այն մարդկանց կյանքի հարցերը, որոնց աշխատանքով ապահովվում էին այդ եկամուտները։
Նորավանք․ վարպետի անունն իշխանի անվան կողքին
Նորավանքի՝ 1275 թվականին ավարտված Սուրբ Գրիգոր դամբարան-եկեղեցին կապված է Տարսայիճ Օրբելյան իշխանի՝ իր եղբայր Սմբատի հիշատակին տված պատվերի և ճարտարապետ Սիրանեսի աշխատանքի հետ։ Հյուսիսային պատի արձանագրությունը հիշատակում է վարպետին և արձանագրում նրան հողային կալվածք շնորհելու փաստը։ Այստեղ կոնկրետ անվան ու վարձատրության միջոցով հնարավորություն է բացվում տեսնելու պատվիրատուի և կատարողի հարաբերությունները։
Այս գրությունն օգնում է ավելի ճշգրիտ հասկանալ կառուցելու մասին խոսքերը։ Երբ հիմնադիրը հայտնում է, որ եկեղեցի է կառուցել, դա պարտադիր չի նշանակում, թե նա անձամբ նախագծել է այն կամ տաշել քարերը։ Պատվիրատուն միջոցներ էր ապահովում և որոշումներ կայացնում, իսկ վարպետը պատասխանատու էր աշխատանքի մեկ այլ մասի համար։ Սիրանեսի հիշատակությունը թույլ է տալիս տարբերակել այդ դերերը և մասնագիտական հմտությունը չկորցնել իշխանական տոհմի պատմության մեջ։
Բայց պահպանված անունն էլ մեզ չի վերադարձնում ամբողջ շինհրապարակը։ Ո՞վ էր քարը հանում և տեղափոխում։ Քանի՞ մարդ էր աշխատում շարվածքի վրա։ Ինչպե՞ս էին բաժանվում պարտականությունները։ Այս արձանագրությունն ամբողջական պատասխան չի տալիս։ Ուստի պետք է գնահատել դրա ճշգրտությունը և միաժամանակ նկատել վկայության սահմանները․ մեկ ճարտարապետի անունը պահպանված լինելը հավաքական աշխատանքը չի դարձնում մեկ մարդու գործ։
Տաթև․ երբ ընթերցումը շարունակվող հետազոտություն է
Տաթևում Արսեն Հարությունյանն ուսումնասիրել է Պողոս-Պետրոս տաճարի հարավային պատի՝ 1537 թվականի հայելագիր արձանագրությունը։ Այնտեղ ընթերցվել են Տեր Անտոնի, Տեր Ստեփանոսի և հայր Կիրակոսի անունները։ Գիտնականը ենթադրում է, որ նրանք այցելուներ-նվիրատուներ էին։ Սա մնում է ենթադրություն․ ընթերցված անուններն ու դրանց հայտնվելու հանգամանքների բացատրությունը հավաստիության տարբեր աստիճաններ ունեն։
Այս փոքր օրինակը կարևոր է հին տեքստի մասին ցանկացած խոսակցության համար։ Տառերի վերծանումը, թարգմանությունն ու պատմական մեկնաբանությունն առանձին փուլեր են։ Դրանցից մեկի հանդեպ վստահությունը դեռ իրավունք չի տալիս մյուսներն էլ հաստատված փաստ ներկայացնելու։ Նույնիսկ շատ համոզիչ պատմությունը պետք է պահպանի հետազոտողի վերապահումները։
Ինչպես լսել արձանագրությունը
Եկեղեցու պատի առջև արժե մի քանի պարզ հարց տալ։ Ո՞վ է խոսում տեքստում և ո՞ւմ անունից։ Կոնկրետ ի՞նչ է արել՝ կառուցել, վերականգնել, նվիրել, թե՞ խնդրել է հիշատակել։ Որտե՞ղ է տեղադրված արձանագրությունը և ի՞նչ պատկերներ են դրան հարևանում։ Այս հարցերն օգնում են դրա մեջ տեսնել որոշակի նպատակով ստեղծված վավերագիր, որը պահպանվել է ճարտարապետական միջավայրում։
Նույնքան կարևոր է տարբերակել բառացի թարգմանությունն ու վերապատմումը։ Այս հոդվածում արձանագրությունների բովանդակությունը վերապատմված է ըստ հրապարակված ուսումնասիրությունների․ պատմական անձանց խոսքերը չեն ներկայացվում որպես ուղիղ մեջբերում։ Վնասված հատվածը, վիճելի ընթերցումը կամ նվիրատուի մասին ենթադրությունը չի կարելի աննկատ լրացնել գեղեցիկ մանրամասնով։ Երբեմն ազնվորեն բաց թողնված տեղը անցյալի հետ մեր աշխատանքի մասին ավելին է ասում, քան վստահ հնչող վերակազմությունը։
Հայկական եկեղեցական արձանագրությունները պահպանում են մարդկային կյանքի տարբեր չափումներ։ Դադիվանքում դա մոր որոշումն է՝ կատարել որդիների խոստումը։ Անիում՝ մեծ նվիրատվության կառուցվածքն ու վանքի ապագան։ Նորավանքում՝ անվամբ ճանաչելի վարպետը իշխանական պատվերի ներսում։ Տաթևում՝ անուններ, որոնց հայտնվելու իմաստը դեռ զգուշավոր բացատրության կարիք ունի։ Այս տողերն ուշադիր կարդալիս եկեղեցին դառնում է հանդիպման վայր այն մարդկանց հետ, որոնց համար իրենց արածն այնքան կարևոր էր, որ նրանք այն վստահեցին քարին։
