1668 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Ամստերդամում ավարտվեց հայերեն առաջին ամբողջական Աստվածաշնչի տպագրությունը։ Աշխատանքը տևեց երկու տարի և յոթ ամիս, իսկ նախապատրաստությունը սկսվել էր դեռ առաջին տպաթերթերի լույս տեսնելուց շատ առաջ։ Գրքի հետևում, որն այսօր անվանում են Ոսկանյան Աստվածաշունչ, ֆինանսական միջոցների որոնումների, տպատառերի պատրաստման և հրատարակության թույլտվության շուրջ բանակցությունների մի ամբողջ պատմություն կար։ Որպեսզի հայկական համայնքների ընթերցողները ստանային այս գիրքը, դրա ստեղծողները պետք է համատեղեին մի քանի երկրների հնարավորությունները։ [1, 3, 5]
Այդ ժամանակ հայերն արդեն ավելի քան մեկուկես դար օգտվում էին տպագիր գրքերից։ 1512 թվականին Հակոբ Մեղապարտը Վենետիկում հրատարակել էր «Ուրբաթագիրքը», իսկ ավելի ուշ հայկական տպարաններ էին հիմնվել եվրոպական այլ քաղաքներում և Սպահանի մերձակա Նոր Ջուղայում։ Տպագրվում էին աղոթագրքեր, սաղմոսարաններ, ծիսական ժողովածուներ։ Սակայն ամբողջական Աստվածաշունչը պահանջում էր անհամեմատ ավելի մեծ աշխատանք և ներդրումներ։ Հայերեն առաջին տպագիր գրքերի լույսընծայումից մինչև ամստերդամյան հրատարակության ավարտն անցավ 156 տարի։ [2]
Ինչո՞ւ ճանապարհը տարավ դեպի Նիդեռլանդներ
Կաթոլիկ Իտալիայում կրոնական գիրք հրատարակելու մտադրություն ունեցող հոգևորականի համար տպարանի առկայությունը դեռ չէր նշանակում, որ կարելի էր գործի անցնել։ Անհրաժեշտ էին եկեղեցական թույլտվություններ և բնագրի ստուգում։ Ոսկանի հրատարակչական գործունեության շուրջ նամակագրությունն ուսումնասիրած հետազոտող Դավիդ Նյագուն նկարագրում է մի ուշագրավ դրվագ․ Նոր Կտակարանը տպագրելու պայմանական թույլտվությունը չհաջողվեց գործնականում կիրառել, քանի որ բնագիրը ստուգող չգտնվեց։ Բանակցությունները շարունակվում էին, իսկ կաթոլիկ միջնորդները երբեմն կարող էին նաև աջակցել հրատարակչին։ Այս նախաձեռնության պատմությունը կազմված էր կոնկրետ պայմաններից, ստուգումներից և համաձայնության հասնելու փորձերից, ուստի այն դժվար է հանգեցնել մեկ արգելքի։ [3]
Ամստերդամն ավելի բարենպաստ պայմաններ էր առաջարկում օտարալեզու կրոնական գրականություն տպագրելու համար և ուներ փորձառու վարպետներ։ 1650-ական թվականներին այստեղ ժամանեց Մատթեոս Ծարեցին, որին հանձնարարված էր պատրաստել Աստվածաշնչի հայերեն հրատարակությունը։ Նա վարպետ Քրիստոֆել վան Դեյքին պատվիրեց հայկական տառատեսակի 170 պուանսոն և 240 մատրիցա։ Պուանսոնով տառի պատկերը դրոշմում էին մատրիցայի մեջ, իսկ մատրիցայի օգնությամբ ձուլում մետաղե տպատառեր։ Դեռ մեկ էջ անգամ շարելուց առաջ անհրաժեշտ էր տպարանն ապահովել տպատառերի սեփական հավաքածուով։ [4]
Տպարանը շարունակեց գործել հիմնադրի մահից հետո
Ծարեցին մահացավ 1661 թվականի հունվարին՝ չհասցնելով ավարտել անգամ իր սկսած «Հիսուս Որդի» գրքի տպագրությունը։ Տպարանը պարտքեր ուներ։ Այն փրկեց վաճառական Ավետիս Ղլիճենցը․ նա մարեց պարտքը և շարունակեց տպագրությունը։ Տպարանը ստացավ «Սուրբ Էջմիածին և Սուրբ Սարգիս» անունը։ Այդ անվան մեջ միավորվում էին Հայ եկեղեցու հոգևոր կենտրոնը և Ուշիի վանքը, որի վանահայրը Ավետիսի եղբայր Ոսկան Երևանցին էր։ Հենց նրան էլ Ավետիսը խնդրեց գալ և ստանձնել աշխատանքի ղեկավարությունը։ [5]
Ոսկանն ուներ անհրաժեշտ պատրաստվածությունը, բայց նա նույնպես ստիպված էր միջոցներ հայթայթել։ Իտալական Լիվոռնոյում Նոր Ջուղայից սերող երեք հայ վաճառական համաձայնեցին ֆինանսավորել Աստվածաշնչի տպագրությունը։ Այսպես հրատարակչական մեկ գործում միավորվեցին եկեղեցական նախաձեռնությունն ու սփյուռքի առևտրական կապերը։ Միմյանցից հեռու ապրող մարդիկ ապահովում էին աշխատանքի տարբեր կողմերը․ ոմանք պատասխանատու էին բնագրի համար, մյուսները պահպանում էին տպարանն ու հոգում նախատեսվող տպաքանակի ծախսերը։ [8]
Այս աշխարհագրությունն ավելի լավ է բացատրում տպագրության վայրի ընտրությունը, քան օտար քաղաքում հանկարծ հայտնված միայնակ վարպետի պատկերը։ Ամստերդամում արդեն գոյություն ուներ հայ վաճառականների փոքր համայնք։ Նիդեռլանդների ազգային գրադարանի տվյալներով՝ նրա անդամները զբաղվում էին մետաքսի, գորգերի, համեմունքների և սուրճի առևտրով։ Գրքի հրատարակությունը կարող էր հենվել մի միջավայրի վրա, որի մարդիկ սովոր էին կապեր պահպանել եվրոպական և ասիական քաղաքների միջև։ [7]
Թագավորի ձեռագիրը դառնում է տպագիր գիրք
Հրատարակության հիմքում Աստվածաշնչի այն ձեռագիրն էր, որն ընդօրինակվել էր 1295 թվականին Կիլիկիայի Հեթում Բ թագավորի համար։ Այսօր այն պահվում է Մատենադարանում՝ 180 համարի ներքո։ Ոսկանը ձեռագիրը Սուրբ Սարգիս վանքից բերել էր Եվրոպա և բնագիրը պատրաստել տպագրության։ Աշխատանքը ներառում էր համեմատություն լատիներեն Վուլգատայի հետ, գլուխների և համարների բաժանման փոփոխություններ, ցանկերի կազմում։ Ընթերցողը ստանում էր գիրք՝ նոր օժանդակ նյութերով, որոնք օգնում էին ծավալուն բնագրում գտնել անհրաժեշտ հատվածները։ [6]
Այս որոշումների նշանակությունը չէր սահմանափակվում ընթերցանությունը հարմարավետ դարձնելով։ Հայերեն հրատարակության կազմի և կառուցվածքի վրա լատիներեն Աստվածաշնչի ազդեցությունը քննադատության էր արժանանում։ Արմեն Խաչատրյանի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, թե որքան կարևոր է հստակ տարբերակել ձեռագիր հիմքը, Ոսկանի խմբագրական աշխատանքն ու պահպանված օրինակների առանձնահատկությունները։ Տպագիր հրատարակությունը շարունակում էր հայոց բազմադարյա ավանդույթը՝ միաժամանակ ամրագրելով որոշակի խմբագրի ընտրությունները։ 1666 թվականի մարտի 11-ին Ոսկանն իր օգնականներ Կարապետ Անդրիանացու և Օհան Երևանցու հետ սկսեց տպագրությունը։ [6]
Աշխատանքի ծավալը տեսանելի է հենց գրքում։ Երևանի Գրատպության թանգարանի նկարագրությամբ՝ հրատարակությունն ունի 1462 երկսյուն էջ և 159 պատկեր։ Խիտ շարվածքը համադրված է զարդանախշերի ու զարդատառերի հետ։ Քրիստոֆել վան Զիխեմի փորագրապատկերներն ավելի վաղ օգտագործվել էին Ամստերդամում 1657 թվականին հրատարակված կաթոլիկ Biblia Sacra-ում։ Նոր հրատարակության մեջ եվրոպական աստվածաշնչյան տեսարանները հայտնվեցին հայերեն գրի և հայկական ձեռագրական ավանդույթին բնորոշ կենդանակերպ սկզբնատառերի կողքին։ [1, 5]
Ի՞նչ եղավ վերջին տպաթերթից հետո
Աստվածաշնչի տպագրության ավարտը տպարանին ֆինանսական կայունություն չապահովեց։ Ծախսերը շարունակում էին ծանր բեռ մնալ, և շուտով Ոսկանը սարքավորումների մի մասը տեղափոխեց Լիվոռնո, ապա գործունեությունը շարունակեց Մարսելում։ Նույնիսկ այսքան կարևոր պատվերի կատարումը հրատարակչին չէր ազատում աշխատանքի համար նոր պայմաններ փնտրելու անհրաժեշտությունից։ [5]
Ամստերդամում տպագրված հայերեն գրքերը, սակայն, նախատեսված էին տեղական համայնքից շատ ավելի լայն ընթերցողական շրջանակի համար։ Հրատարակությունների զգալի մասը, այդ թվում՝ Աստվածաշնչի օրինակները, ուղարկվում էին Օսմանյան կայսրություն և Իրան։ Տպագրության վայրից ընթերցողին հասնելու համար գիրքը կարող էր երկար ճանապարհ անցնել ծովով ու ցամաքով։ Նիդեռլանդների առևտրական քաղաքը մասնակցում էր իրենից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու գտնվող համայնքների մշակութային կյանքին։ [4]
Աստվածաշնչի տպագրությանը զուգահեռ զարգանում էր նաև հրատարակչական այլ գործունեություն։ Այդ շրջանի ամստերդամյան հայերեն հրատարակությունների ցանկում կան այբբենարաններ, տոմարական գրքեր, առակների ժողովածու, աշխարհագրական աշխատություն և Առաքել Դավրիժեցու «Գիրք պատմութեանց» աշխատությունը։ Ավելի ուշ Ամստերդամի մեկ այլ հայկական տպարանում լույս էին տեսնում մանկական գրքեր, որոնք երեխաներին ծանոթացնում էին թվաբանությանը, աշխարհագրությանն ու բնագիտությանը։ Տպագրությունը հնարավորություն էր տալիս հայերենով փոխանցել գիտելիքների ավելի ու ավելի լայն շրջանակ։ [2, 7]
Ոսկանյան Աստվածաշնչի պատմությունն օգնում է հասկանալ, թե ինչպես էր պահպանվում մի մշակույթ, որի ընթերցողներն ապրում էին տարբեր պետություններում։ Դրա համար անհրաժեշտ էին մարդիկ, որոնք կարող էին պատրաստել բնագիրը, մարել պարտքը, ձուլել տպատառերն ու հասցնել պատրաստի գրքերը։ Նրանց ներդրումը հազվադեպ է նկատելի, երբ հնատիպ հատորը դրված է թանգարանի ապակու հետևում։ Բայց հենց հոգևորականների, վաճառականների և տպագրիչների համատեղ աշխատանքն է բացատրում, թե ինչու XVII դարի հայկական կարևորագույն գրքերից մեկը լույս տեսավ Ամստերդամում և կարողացավ հասնել նրա սահմաններից շատ հեռու։
