Գարնանը նախ ուշադրություն են գրավում խոշոր ծաղիկները՝ քարքարոտ լանջի վարդակակաչը, անտառային արահետի սպիտակ ձնծաղիկը, հիրիկի նախշազարդ ծաղկաթերթերը։ Ավելի դժվար է նկատել համեստ հացազգի բույսի կամ խոնավ ափի արժեքը։ Հայաստանի բույսերի Կարմիր գիրքը միավորում է այդքան տարբեր կյանքեր՝ վառ ու գրեթե աննկատ, անտառային ու տափաստանային, ջրային և չոր լեռներին բնորոշ։
Յուրաքանչյուր տեսակ վտանգվելու իր պատճառներն ունի։ Մի տեղ վերանում են համապատասխան հողատարածքները, մեկ այլ տեղ փոխվում է ջրային ռեժիմը, իսկ երբեմն բույսերը չափազանց շատ են հավաքում ծաղկեփնջերի համար։ Գեղեցիկ ծաղկի հետևում մի ամբողջ միջավայր է, առանց որի այն չի կարող աճել, բազմանալ և հաջորդ գարնանը կրկին ծաղկել։
Որ կարգավիճակների մասին է խոսքը
Այս հոդվածի բոլոր կարգավիճակները վերաբերում են 2010 թվականին հաստատված Հայաստանի բույսերի Կարմիր գրքին։ CR նշանակում է «կրիտիկական վիճակում գտնվող», EN՝ «վտանգված», իսկ VU՝ «խոցելի»։ Սրանք Հայաստանում տվյալ տեսակին սպառնացող վտանգի գնահատականներ են, ոչ թե նրա ներկայիս համաշխարհային վիճակի մասին պնդումներ։
Հայերեն անվանումների հետ բերված են աղբյուրում կիրառված լատիներեն անունները։ Դրանք օգնում են խուսափել շփոթությունից. առօրյա խոսքում «ձնծաղիկ» կամ «վարդակակաչ» բառերով կարող ենք անվանել տարբեր տեսակներ, որոնք տարբեր կարգավիճակներ ունեն։
Կարևոր է նաև տարբերակել բույսերն ու սնկերը։ Պաշտոնական հրատարակության մեջ սնկերը ներկայացված են առանձին խմբով և կենսաբանորեն բույսեր չեն։ Այստեղ խոսքը հենց բուսական աշխարհի մասին է։ Նախկինում գրանցված պոպուլյացիաների կամ տեղանքների թվերը նույնպես չեն ներկայացվում որպես նոր դաշտային հետազոտությունների արդյունք։
Հիրիկ նրբագեղ. գեղեցկություն քաղաքի հարևանությամբ
Հիրիկ նրբագեղը՝ Iris elegantissima, ունի EN կարգավիճակ։ Նրա ծաղիկը տպավորիչ է բաց գույնի ներքին մասերով և արտաքին մասերի խիտ մուգ ջղերով ու բծերով։ Սակայն բույսի արժեքը միայն գեղազարդային չէ. այն չոր լանջերի բնական համակեցությունների ինքնուրույն մասն է։
Տեսակային ակնարկը նկարագրում է քարքարոտ ու մերգելային լանջեր, կավային հողեր, կիսաանապատային և լեռնատափաստանային բուսականություն։ Հատկապես խոսուն է Երևանի շրջակայքի օրինակը. աղբյուրում նշվում է, որ քաղաքի ընդարձակման հետևանքով պոպուլյացիայի մի մասն անհետացել է։
Այս պատմությունը բույսերի պահպանությունը դարձնում է հողօգտագործման շատ կոնկրետ հարց։ Շինարարության համար ազատ թվացող տարածքն արդեն կարող է հազվագյուտ տեսակի աճելավայր լինել։ Հողի և տեղանքի փոփոխությունից հետո բնության նախկին վիճակը հնարավոր չէ պարզապես վերականգնել՝ ուրիշ տեղ մի քանի ծաղիկ տնկելով։ Սպառնալիքների թվում գիրքը նշում է նաև վաճառքի համար ինտենսիվ հավաքը։
Սոսնովսկու վարդակակաչ. ծաղկեփնջի անտեսանելի գինը
Սոսնովսկու վարդակակաչը՝ Tulipa sosnovskyi, գնահատված է որպես EN։ Այն խոշոր մուգ կարմիր ծաղկով սոխուկավոր բույս է։ Կարմիր գիրքը Հայաստանում նրա տարածվածությունը կապում է Զանգեզուրի և Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանների հետ, որտեղ այն աճում է ժայռոտ ու քարքարոտ վայրերում, նոսրանտառներում և անտառեզրերին։
Այս տեսակի համար աղբյուրը հատուկ նշում է ծաղկեփնջերի նպատակով հավաքի կործանարար ազդեցությունը։ Մի քանի օր ծաղկամանում մնացող ծաղիկը դուրս է բերվում բույսի բնական վերարտադրության շրջանից։ Սոխուկը հանելը ավելի մեծ վնաս է՝ պոպուլյացիայից հեռացվում է ամբողջ բույսը։
Լավագույն գարնանային հիշատակը լուսանկարն է՝ արված այնպես, որ կողքի բույսերը չտրորվեն։ Տանը գեղեցիկ ծաղիկ աճեցնելու ցանկության համար ճիշտ ճանապարհը տնկարանն է և մշակության մեջ աճեցված բույսի հաստատված ծագումը, ոչ թե այն բնությունից տեղափոխելը։
Ալպիական ձնծաղիկ. անտառը միայն ծառերը չեն
Ալպիական ձնծաղիկը՝ Galanthus alpinus, ունի EN կարգավիճակ։ Ազգային ակնարկում Հայաստանում նրա տարածվածությունը կապված է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանի հետ։ Այն աճում է անտառային համակեցություններում և թփուտներում, իսկ նշված սպառնալիքներից են ինտենսիվ հավաքը և հատումների հետևանքով աճելավայրերի խախտումը։
Ձնծաղիկը օգնում է հասկանալ, թե ինչու անտառի վիճակը չի կարելի գնահատել միայն խոշոր ծառերի թվով։ Լույսը, խոնավությունը, թափված տերևները և հողի պայմանները միասին ձևավորում են ստորին հարկի բույսերի միջավայրը։ Անտառի փոփոխությունները ազդում են նաև այն կյանքի վրա, որը պատահական անցորդը տարվա միայն կարճ հատվածում է տեսնում։
Վայրի վաղածաղիկներ գնելը պահպանում է դրանց հավաքի պահանջարկը։ Նման ծաղկեփնջից հրաժարվելը փոքր, բայց գործնական քայլ է, որի համար հատուկ սարքավորում կամ բուսաբանական կրթություն պետք չէ։
Ուրարտու ցորեն. աննկատ հասկի արժեքը
Ուրարտու ցորենը՝ Triticum urartu, Կարմիր գրքում ստացել է EN կարգավիճակ։ Այն ներկայացված է որպես մշակովի ցորենների մոտ ազգակից։ Վառ ծաղիկների կողքին այս հացազգին կարող է համեստ թվալ, սակայն նրա պատմությունը բույսերի պահպանությունը կապում է երկրագործության պատմության և մշակաբույսերի ազգակիցների բազմազանության հետ։
Աղբյուրը Հայաստանում տեսակի աճելավայրերը կապում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանի հետ և նշում «Էրեբունի» պետական արգելոցի դերը պահպանության գործում։ Բույսն աճում է տափաստաններում, կավային և քարքարոտ լանջերին։ Սպառնալիքների շարքում նշված են գյուղատնտեսական հանդակների ընդարձակման ու մելիորացիայի հետևանքով աճելավայրերի փոփոխությունները։
Այստեղ կարևոր հակասություն կա. երկրագործության համար նոր հողերի յուրացումը կարող է վնասել հենց մշակաբույսերի վայրի ազգակիցներին։ Նրանց պահպանությունը պահանջում է ճանաչել նաև այն տարածքների արժեքը, որոնք արտաքուստ սովորական չոր խոտածածկ են թվում։
Հատապտղային կենի. մտածել մեկ սերնդից ավելի հեռու
Հատապտղային կենին՝ Taxus baccata, ազգային գնահատմամբ ունի VU կարգավիճակ։ Այս մշտադալար ծառի աճելավայրերը Կարմիր գրքում կապվում են Իջևանի և Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանների անտառների հետ։ Ակնարկում հիշատակվում են «Շիկահողում» պահպանվող տեղամասերը և Ախնաբադի կենու պուրակը։
Հասուն ծառերը պահպանելը խնդրի միայն մի մասն է։ Տեսակի ակնարկում նշված է սերմնային վերականգնման դժվարությունը։ Ուստի կարևոր է հետևել, թե արդյոք հայտնվում է երիտասարդ սերունդ և ստանում աճելու բավարար պայմաններ։
Անտառը կարող է կայուն թվալ, քանի դեռ կանգուն են նրա հին ծառերը։ Բայց ապագան որոշվում է նաև փոքրիկ ծիլերով, որոնք այցելուն հեշտությամբ չի նկատում։ Կենու պահպանությունը սովորեցնում է նայել մեկ զբոսանքից, մեկ եղանակից և մեկ մարդու կյանքի տևողությունից ավելի հեռու։
Սպիտակ ջրաշուշան. ծաղիկը կախված է ջրից
Սպիտակ ջրաշուշանը՝ Nymphaea alba, գնահատված է որպես EN։ Ազգային ակնարկը Հայաստանում նրա պահպանված աճելավայրերը կապում է Լոռու սարահարթի լճերի ու լճակների հետ։ Ջրի վրա լողացող խոշոր տերևներն ու սպիտակ ծաղիկները հեռվից նկատելի են, սակայն բույսի ապագան կախված է ամբողջ ջրամբարի պայմաններից։
Գրքում նկարագրվում է նաև Մարմարիկի ավազանում նախկին աճելավայրերի կորուստը՝ կապված ջրային պայմանների փոփոխության և տնտեսական գործունեության հետ։ Սա պարզ օրինակ է, թե ինչու ջրային բույսը հնարավոր չէ պահպանել իր ջրային միջավայրից առանձին։
Փոքր լճակների չորացումը, ափերի ձևափոխումը և ջրային ռեժիմի փոփոխությունը կարող են ունենալ դրանց մակերեսի համեմատ շատ մեծ հետևանքներ։ Ջրաշուշանի համար կարևոր է ոչ միայն ծաղիկները չքաղելը, այլև այն միջավայրի պահպանումը, որտեղ գոյատևում են կոճղարմատները, տերևներն ու սերմերը։
Ինչու հավաքի արգելքը բավարար չէ
Հազվագյուտ բույսին սպառնացող վտանգը հաճախ սկսվում է ավելի վաղ, քան մարդը ձեռք է մեկնում ծաղկին։ Հերկը, շինարարությունը, հատումները, ջրի հոսքի փոփոխությունը և տարածքի չափազանց ծանրաբեռնումը կարող են վնասել ամբողջ աճելավայրը։ Երբ համապատասխան պայմանները վերացել են, հավաքի արգելքն այլևս չի լուծում գլխավոր խնդիրը։
Բուսաբանական այգիներն ու կենդանի հավաքածուները կարող են աջակցել բույսերի ուսումնասիրությանը և բնական միջավայրից դուրս պահպանությանը։ Սակայն դրանք չեն փոխարինում բնական պոպուլյացիաներին՝ իրենց հողերով, հարևան տեսակներով և սեզոնային պայմաններով։ Երկու մոտեցումներն առավել օգտակար են, երբ լրացնում են միմյանց։
Ինչ կարող է փոխել սովորական զբոսանքը
Մի՛ քաղեք և մի՛ փորեք անծանոթ վայրի բույսերը։ Ծաղիկների խիտ խմբում լուսանկարվելու համար մի՛ հեռացեք արահետից։ Մի՛ գնեք բնությունից հավաքված հազվագյուտ բույսեր և բաց հարթակներում մի՛ հրապարակեք փոքր, խոցելի պոպուլյացիաների ճշգրիտ կոորդինատները։ Եթե գտածոն կարևոր է թվում, պահպանեք լուսանկարը և ամսաթիվը ու դիտարկումը փոխանցեք բուսաբաններին կամ պահպանվող տարածքի աշխատակիցներին։
Կարմիր գիրքը փոխում է մեր ուշադրության չափանիշները։ Արժեքավոր կարող է լինել ոչ միայն հին ծառը, այլև փոքրիկ հասկը, ոչ միայն լեռնային անտառը, այլև քաղաքի կողքի չոր լանջը։ Հայաստանի բուսաշխարհը պահպանել նշանակում է այս բույսերին հնարավորություն տալ մնալու իրենց բնական միջավայրում, ծաղկելու, սերմեր տալու և հաջորդ գարունը դիմավորելու։
