«Հայկական Հելոուի՞ն». ի՞նչ ենք իրականում տոնում Բարեկենդանին

«Հայկական Հելոուին»․ այսպես կարելի էր Բարեկենդանը ներկայացնել մեկին, ով առաջին անգամ է տեսնում տոնի դիմակներն ու հանդերձները։ Համեմատությունը գրավիչ է․ առօրյա աշխարհը հանկարծ լցվում է անսովոր կերպարներով, իսկ մեծահասակներին կարծես թույլ է տրվում մի քիչ մանուկ դառնալ։ Բայց սա միայն տեսողական նմանություն է, ոչ թե պատմական բացատրություն։

Բարեկենդանը Հելոուինի հայկական տարբերակը չէ, իսկ նրանց արտաքին նմանությունը դեռևս ընդհանուր ծագման վկայություն չէ։ Տարվա տոնացույցում Բարեկենդանի տեղը հասկանալու համար շատ ավելի օգտակար է հիշել նախապահքային բարեկենդանական տոնախմբությունները․ տոնական առատությանը հաջորդում է ժուժկալությունը, աղմուկին՝ ներքին կենտրոնացումը։ Հենց որպես Մեծ պահքի նախօրե է Բուն Բարեկենդանը ներկայացվում Հայ առաքելական եկեղեցու պաշտոնական տոնացույցում։ [1]

Ի՞նչ է նշանակում անունը, և ե՞րբ է գալիս տոնը

«Բարեկենդան» բառը բովանդակում է բարի, բարեկեցիկ կյանքի և կյանքի ուրախության գաղափարը։ Այս անվանումը չի վերաբերում տարվա միայն մեկ օրվան․ եկեղեցական տոնացույցում բարեկենդան են կոչվում հիմնական պահքերին նախորդող կիրակիները։ Առանձնահատուկ տեղ ունի Բուն Բարեկենդանը՝ Մեծ պահքին նախորդող կիրակին։ Ուստի դրա ամսաթիվը փոխվում է Զատկի ամսաթվին համապատասխան։ [1]

Կարևոր է, սակայն, տարբերակել եկեղեցական տոնի օրը և ժողովրդական տոնախմբությունների ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության կայքը նկարագրում է ձմռան վերջին ու գարնան սկզբին անցկացվող երկշաբաթյա ժողովրդական տոնախմբություններ։ Այս տեսանկյունից Բարեկենդանը ոչ միայն առանձին կիրակի է, այլև հանդիպումների, խաղերի, պարերի ու խնջույքների մի ամբողջ շրջան։ Գարնան սպասումն այստեղ զուգակցվում է պահքի նախապատրաստությանը։ [2]

Այս տարբերությունն էլ բացատրում է «Բարեկենդանի օրվա» և «Բարեկենդանի շաբաթների» մասին պատմությունների թվացյալ հակասությունը։ Խոսքը նույն տոնի տարբեր ընդգրկումների մասին է․ եկեղեցական տոնացույցը սահմանում է դրա հանգուցային օրը, իսկ ժողովրդական կյանքը դրա շուրջ ծավալում է իր տոնական ընթացքը։

Ինչո՞ւ ուրախանալ պահքից առաջ

Եթե Բարեկենդանին նայենք միայն որպես կուշտ ուտելու վերջին հնարավորության, շատ բան անհասկանալի կմնա։ Եկեղեցական մեկնաբանությամբ այն հիշեցնում է մարդու դրախտային կյանքը։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի կայքում տոնն անմիջականորեն կապվում է դրախտում մարդկության կյանքի և դեպի Սուրբ Հարություն տանող ճանապարհի սկզբի հետ։ [3]

Սա կարևոր դիտանկյուն է․ ուրախությունն այստեղ պարտադիր չէ, որ հակադրվի հոգևոր կյանքին։ Այն կարող է հիշեցնել այդ կյանքի լիության մասին։ Այնուհետև գալիս է մի ժամանակ, երբ մարդուն առաջարկվում է ավելի ուշադիր նայել ինքն իրեն՝ ոչ միայն փոխել սննդակարգը, այլև վերանայել սովորությունները, խոսքն ու ուրիշների հետ հարաբերությունները։

Արարատյան հայրապետական թեմի պարզաբանման մեջ, որը ներկայացնում է «Արմենպրեսը», խոսվում է չափավոր զվարճության, ինչպես նաև պահքի մասին՝ որպես հրաժարում ոչ միայն որոշակի սննդից, այլև ստից, չարախոսությունից ու այլ վատ սովորություններից։ Ուստի «նախ ամեն ինչ կարելի է, հետո ոչինչ չի կարելի» բանաձևն աղավաղում է տոնի իմաստը։ [4]

Ժողովրդական դիմակահանդեսն ու պահքի եկեղեցական նախօրեն չարժե արհեստականորեն հանգեցնել մեկ բացատրության։ Դրանք արտահայտչամիջոցներով տարբեր են։ Առաջինը խոսում է կերպարանափոխության ու ծիծաղի լեզվով, երկրորդը՝ աստվածպաշտության և բարոյական նախապատրաստության։ Տոնի պատմությունը հետաքրքիր է հենց դրանց համատեղ գոյությամբ։

Դիմակը պարտադիր չէ, որ սարսափեցնի

Ժամանակակից պատկերացումներում դիմակը հեշտությամբ վերածվում է հրեշի կերպարի։ Սակայն բարեկենդանական աշխարհն ավելի բազմազան էր։ Ժառանգության գրանցամատյանի նկարագրությունն ընդգծում է թատերականությունը․ մասնակիցները տեսարաններ էին խաղում, նմանակում իրական մարդկանց, անդրադառնում կենցաղային, սիրային և այլ ծանոթ թեմաների։ Վարքի սովորական կարգը ժամանակավորապես շրջվում էր։ [2]

Ուստի կարևոր է ոչ միայն հարցնել՝ «ո՞ւմ է պատկերում այս հանդերձը», այլև՝ «ի՞նչ է թույլ տալիս կերպարանափոխությունը»։ Սովորական օրը մարդու վարքը սահմանափակվում է տարիքով, հասարակական դիրքով և շրջապատի ակնկալիքներով։ Խաղի մեջ նա կարող է փորձել մեկ այլ դեր։ Այս տեսանկյունից դիմակը ոչ միայն դեմքին դրվող իր է, այլև թատերական միջոց․ այն հեռավորություն է ստեղծում դերակատարի և կերպարի միջև։

Տարածաշրջանային օրինակները ցույց են տալիս այդ լեզվի բազմազանությունը։ Դիմակավորման մասին Արարատյան հայրապետական թեմի նյութում հիշատակվում է «մեյմուն»՝ «կապիկ» կերպարը, իսկ Ջավախքում՝ դրան նման «գադին»։ Նոր Նախիջևանում «ջամալներ» կոչվող դիմակավորված խմբերը, ի թիվս այլոց, ներկայացնում էին հարսանեկան թափոր, հոգևորականներ և զինվորականներ։ Նրանք այցելում էին տներ, երգում ու պարում։ [5]

Սա բոլոր հայկական համայնքների համար պարտադիր հանդերձների միասնական ցանկ չէ։ Ընդհակառակը՝ տեղական անվանումներն ու կերպարների կազմը հիշեցնում են, որ ավանդույթն ապրում էր որոշակի վայրերում։ Չի կարելի վերցնել մեկ վառ դիմակ, այն հայտարարել համազգային խորհրդանիշ և պատկերը համարել ամբողջական։

Մարաշ․ տնային պարագաներից պատրաստված «հարսը»

Առանձնապես արտահայտիչ մի օրինակ պահպանվել է «Յուշամատեան» կայքի՝ հայաբնակ Մարաշի նկարագրության մեջ։ Այստեղ կանայք բահը կամ ավելը «հարս» էին դարձնում՝ հագցնելով հագուստ, քող և զարդարելով իրենց զարդերով։ Այդ կերպարին կատակերգերով տանում էին թաղի տնից տուն, ապա կանգնեցնում բակում, որտեղ նրա շուրջ պարում և շարունակում էին զվարճանալ։ Աղբյուրը XIX դարի կեսերի այս տոնախմբությունների նկարագրությունը ներկայացնում է՝ հղում անելով Գրիգոր Գալուստյանի վկայությանը։ [6]

Ժամանակակից ընթերցողի համար այստեղ ուշագրավ է հենց հնարամտությունը․ առօրյա աշխատանքի գործիքը դառնում է կերպար, իսկ բակը՝ բեմ։ Ներկայացում կազմակերպելու համար բարդ բեմադրություն պետք չէ։ Պետք են մասնակիցներ, բոլորին ծանոթ կերպար և խաղին միանալու պատրաստակամություն։

Սակայն այս տեսարանը հիմք չի տալիս տիկնիկն ինքնաբերաբար համարելու որևէ աստվածուհու պատկեր կամ դրա միջոցով վերականգնելու մի ամբողջ կորուսյալ պաշտամունք։ Նկարագրված սովորույթի և դրա հեռավոր ծագման մասին վարկածի միջև հեռավորություն կա։ Այդ հեռավորությունը պահպանելը նշանակում է ոչ թե աղքատացնել ավանդույթը, այլ լուրջ վերաբերվել դրան։

Ի՞նչ էին ուտում, և ինչո՞ւ հնարավոր չէ ամբողջ Հայաստանի համար մեկ ճաշացանկ կազմել

Նույն Մարաշում գլխավոր տոնական ուտեստը հարիսան էր․ տոնի տեղական «Հերիուս» անվանումը «Յուշամատեան»-ի հեղինակը ենթադրաբար կապում է հենց դրա հետ։ Եկեղեցուց հետո ընտանիքը հավաքվում էր սեղանի շուրջ։ Նկարագրության մեջ հիշատակվում են նաև հացահատիկով պատրաստվող հատիկն ու տեղական մի ապուր։ Ուտելիքի առատությունը տոնացույցում հստակ սահման ուներ․ դրան հաջորդում էր պահքը։ [6]

Սրանից չի հետևում, որ բոլոր շրջանների համար գոյություն ուներ բարեկենդանական մեկ պարտադիր ճաշացանկ։ Ավելի ճիշտ է խոսել տեղական տոնական սեղանների և ժուժկալությանը նախորդող առատության ընդհանուր սկզբունքի մասին։ Այդ բազմազանությունը «ճիշտ ուտեստների» համընդհանուր ցանկով փոխարինելը պատմությունն ավելի հարմար է դարձնում պատմելու համար, բայց նաև աղքատացնում է այն։

Ընտանիքում տոնին ծանոթանալու համար ավելի օգտակար է այլ հարց տալ․ ի՞նչ էին պատրաստում հենց ձեր տանը։ Ինչպե՞ս էին մեծերն անվանում այդ ուտեստը։ Հիշո՞ւմ են արդյոք տոնի անվան տեղական արտասանությունը։ Այդպիսի զրույցը հետազոտությանը չի փոխարինում, բայց օգնում է ընտանեկան հիշողությունը տարբերել վերջերս կարդացած ընդհանուր տեղեկությունից։

XX դար․ անհետացման ոչ այնքան պարզ պատմություն

Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության կայքն արձանագրում է Բարեկենդանի ժողովրդականությունը մինչև XX դարի սկիզբը և ավանդական տոնախմբությունների հետագա ընդհատումը։ Սակայն այս համառոտ ձևակերպումը չի կարելի հասկանալ իբրև տոնի՝ ամենուր միատեսակ և միաժամանակյա անհետացում։ [2]

Մարաշի պարագայում «Յուշամատեան»-ը նկարագրում է հանրային տոնական կյանքի կրճատումն արդեն 1895 թվականի հակահայկական ջարդերից հետո․ անապահովությունն ու քաղաքական ճնշումը նեղացնում էին տոնախմբությունների տարածքը՝ ավելի մեծ տեղ թողնելով եկեղեցական արարողություններին և ընտանեկան հավաքներին։ [6]

Այսօրվա Բարեկենդանը․ ավանդույթը հանդիպում է նոր քաղաքային կյանքին

Կոնկրետ օրինակներից է Կապանի տոնախմբությունը, որը համընկավ ՏՈՒՄՈ-ի նոր շենքի բացման հետ՝ 2025 թվականի մարտի 2-ին։ Հրապարակված ամփոփման համաձայն՝ դիմակների երթն առաջնորդում էին գայլի և այծի կերպարները, ելույթ էր ունենում լարախաղացը, «Որոտնա» խումբը մասնակիցներին ներգրավում էր ավանդական պարերի մեջ, իսկ «Կաթիլ» ֆոլկ խումբն ապահովում էր երաժշտական ծրագիրը։ Տոնն ավարտվել է շենքի ճարտարապետության հետ կապվող տեսաձայնային աշխատանքով։ [7], [8]

Սա XIX դարի գյուղական տոնի բառացի վերարտադրությունը չէ։ Մեր առջև ժամանակակից մշակութային ծրագիր է, որտեղ հին ձևերը՝ դիմակը, երթը, միասնական պարը, հանդիպում են նոր տեխնոլոգիաներին ու նոր հանրային տարածքին։ Հենց այդպես էլ արժե այն նկարագրել՝ ոչ թե որպես յուրաքանչյուր սովորույթի անփոփոխության ապացույց, այլ որպես ժառանգությանը գիտակցված անդրադարձի օրինակ։

Կենդանի ավանդույթի համար կարևոր է ոչ միայն այն, թե որքան ճշգրիտ է կրկնօրինակվել հանդերձը։ Ոչ պակաս կարևոր է, թե ովքեր են մասնակցում․ մարդիկ մնո՞ւմ են հանդիսատես, թե՞ իրենք են միանում պարին, դիմակներ պատրաստում, երգեր սովորում և զրուցում ընտանեկան հիշողությունների մասին։ Ժառանգությունը կյանքի մաս է դառնում ոչ թե այն ժամանակ, երբ մարդիկ դրա մասին մի ճիշտ պարբերություն գիտեն, այլ երբ այն մասնակիցներ է ունենում։

Տոն, որին ուրիշի անունը պետք չէ

Հելոուինի հետ համեմատությունը կարող է զրույցի սկիզբ դառնալ, բայց չպետք է փոխարինի այդ զրույցին։ Եթե կանգ առնենք դրա վրա, տեսադաշտից դուրս կմնան նախապահքային իմաստը, տարածաշրջանային բազմազանությունը, տնային թատրոնը և հենց անվան մեջ ամփոփված բարի կյանքի գաղափարը։

Բարեկենդանը հետաքրքիր է առանց ապացուցելու, թե այն մեկ այլ տոնից «ավելի հին», «ավելի սարսափելի» կամ «ավելի ճիշտ» է։ Նրանում տեղ կա հոգևոր ապրումի, զվարճալի կերպարանափոխության, ընտանեկան սեղանի և հանրային հանդիպման համար։ Կա նաև փոփոխությունների բարդ պատմություն, որը գեղեցիկ լեգենդի հետևում թաքցնելու կարիք չկա։

Գուցե նրան ծանոթանալու լավագույն ձևը ոչ թե արդեն ծանոթ տոնի հայկական համարժեքը փնտրելն է, այլ մի օր այն իր անունով կոչելը՝ Բարեկենդան։ Եվ հարցնելը, թե ինչպիսի բարի կյանք ենք ուզում կիսել միմյանց հետ։