Երուսաղեմի Հին քաղաքում հեշտ է անցնել փողոցի անունը կրող կերամիկական ցուցանակի կողքով՝ առանց այն նկատելու։ Սպիտակ ֆոնը, մուգ տառերն ու գունավոր շրջանակը թվում են քաղաքի սովորական մի մասը։ Բայց այդ ցուցանակներից շատերի հետևում հայ վարպետների ու ընտանիքների պատմությունն է, որոնք ավելի քան մեկ դար այստեղ պահպանում են իրենց արհեստը։
Այդ պատմությունը չի սկսվել Երուսաղեմում։ Եվ ոչ էլ XX դարում։
Ճանապարհը Քյոթահիայից
Երուսաղեմում արհեստանոցների ի հայտ գալուց շատ առաջ հայ բրուտներն ու նկարիչներն աշխատում էին Քյոթահիայում՝ ներկայիս Թուրքիայի տարածքում գտնվող քաղաքում։ Այստեղ պատրաստում էին նկարազարդ սպասք և սալիկներ՝ եկեղեցիների, հասարակական շենքերի ու մասնավոր տների պատվերով։
Քյոթահիայի խեցեղենը հասնում էր նաև Երուսաղեմ։ XVIII դարի սկզբին Սուրբ Հարության տաճարի համար սալիկների խմբաքանակ պատրաստվեց։ Քրիստոնեական հարանվանությունների միջև տարաձայնությունների պատճառով սկզբնական ծրագիրը չիրականացվեց, իսկ հետագայում սալիկներն օգտագործվեցին հայկական Սրբոց Հակոբյանց մայր տաճարի և վանական շինությունների նորոգման ժամանակ։
Հայ վարպետների ստեղծագործություններն արդեն այն ժամանակ քաղաքի մի մասն էին։ Սակայն ներմուծված այդ սալիկներից մինչև Երուսաղեմի խեցեգործության սեփական դպրոցի ձևավորումը դեռ գրեթե երկու դար պիտի անցներ։
Տունը կորցրած վարպետը
Այդ դպրոցի հիմնադրմանը նպաստած մարդկանցից մեկը Դավիթ Օհաննեսյանն էր։ Նա ծնվել է 1884 թվականին, իսկ 1907-ին Քյոթահիայում բացել է իր արհեստանոցը։
Նրա աշխատանքները հայտնի էին Օսմանյան կայսրության սահմաններից դուրս։ 1911 թվականին բրիտանացի դիվանագետ Մարկ Սայքսը վարպետին պատվիրեց կերամիկական երեսպատում Անգլիայում գտնվող իր կալվածքի համար։ Այն ժամանակ այդ պատվերը թվում էր ընդամենը մի դրվագ արհեստավորի կյանքից։ Մի քանի տարի անց Սայքսի հետ ծանոթությունը կարևոր դեր էր խաղալու նրա ճակատագրում։
Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Օհաննեսյանը ձերբակալվեց, իսկ նրա ընտանիքը 1916 թվականին բռնագաղթվեց Սիրիա։ Նրանք հայտնվեցին Հալեպում։ Տունը, նախկին կյանքն ու արհեստանոցը մնացին անցյալում։
1918 թվականի վերջին Սայքսը կրկին հանդիպեց Օհաննեսյանին և նրան կապեց Երուսաղեմի բրիտանացի ռազմական նահանգապետ Ռոնալդ Սթորսի հետ։ Այդ ժամանակ քաղաքում քննարկվում էր Ժայռի գմբեթի վնասված սալիկների վերականգնումը։ Այդ աշխատանքի համար փորձառու վարպետ էին փնտրում։
Օհաննեսյանի ընտանիքը Երուսաղեմ հասավ 1918 թվականի դեկտեմբերին։ Հաջորդ տարի նա վերադարձավ Քյոթահիա՝ նյութեր ու օգնականներ բերելու։ Նրա հետ Երուսաղեմ եկան բրուտ Նշան Բալյանը, նկարիչ Մկրտիչ Քարաքաշյանը և այլ վարպետներ։ Այսպես 1919 թվականին հիմնվեց Dome of the Rock Tiles արհեստանոցը։
Նախագիծ, որը չավարտվեց
Նախատեսվում էր նոր սալիկներ պատրաստել՝ Ժայռի գմբեթի վնասված սալիկները փոխարինելու համար։ Վարպետներն իսկապես նմուշներ և վերականգնման համար նախատեսված սալիկներ էին ստեղծում։ Սակայն այս խումբն այդպես էլ չավարտեց հուշարձանի արտաքին լայնածավալ երեսպատումը․ աշխատանքը բախվեց տեխնիկական դժվարությունների և նախագծի ղեկավարության փոփոխությունների։
Երուսաղեմի հայկական խեցեգործության պատմությունը կարող էր ավարտվել այդ պատվերի հետ միասին։ Սակայն արհեստանոցը շարունակեց գործել։
Ցեղասպանության ժամանակ շատ բան կորցրած մարդկանց համար արհեստը կյանքը նորից կառուցելու միջոց դարձավ։ Արհեստանոցում սովորում էին նաև հայ որբեր։ Այստեղ փոխանցում էին ոչ միայն կավի ու ներկերի հետ աշխատելու հմտությունը, այլև փորձը, որը կարող էր անհետանալ այն կրող մարդկանց հետ։
Մեկ արհեստանոցից՝ ամբողջ քաղաք
Աստիճանաբար Օհաննեսյանի աշխատանքներն սկսեցին հայտնվել Երուսաղեմի տարբեր հատվածներում։ Նրա արհեստանոցը պատվերներ էր կատարում հյուրանոցների, հիվանդանոցների, եկեղեցիների, հասարակական շենքերի ու մասնավոր տների համար։ Դրանց թվում էին American Colony-ի ձևավորումը, Սուրբ Անդրեաս եկեղեցու շատրվանը և ներկայիս Ռոքֆելլերի թանգարանի բակի կերամիկական աշխատանքները։
Պատվիրատուները տարբեր դավանանքների ու համայնքների ներկայացուցիչներ էին, այդ թվում՝ արաբ քրիստոնյա և մահմեդական ընտանիքներ։ Արհեստանոցը գործում էր մի քաղաքում, որտեղ կրոնները, լեզուներն ու մշակույթները դարեր շարունակ գոյակցում էին կողք կողքի։ Այդ հարևանությունն արտացոլվում էր նաև արվեստում։
Սալիկների ու սպասքի վրա հայտնվում էին թռչուններ, ծաղիկներ, ծառեր, խաղողի վազեր և երկրաչափական զարդանախշեր։ Այս պատկերներում միահյուսվում էին Քյոթահիայի հայկական ժառանգությունը, օսմանյան ու պարսկական գեղարվեստական ավանդույթները և հենց Երուսաղեմից ներշնչված պատկերները։
Օհաննեսյանը նաև փողոցների ցուցանակներ էր պատրաստում։ Սովորական ցուցանակները դառնում էին արվեստի փոքրիկ գործեր, որոնք տեսնում էին քաղաքի բնակիչներն ու հյուրերը։
Բալյաններն ու Քարաքաշյանները
1922 թվականին Նշան Բալյանն ու Մկրտիչ Քարաքաշյանը Նաբլուսի ճանապարհին բացեցին իրենց՝ Palestine Pottery արհեստանոցը։ Յուրաքանչյուրն ուներ իր մասնագիտացումը․ Բալյանը զբաղվում էր բրուտագործական արտադրությամբ, իսկ Քարաքաշյանը ստեղծում էր պատկերներն ու նկարազարդում խեցեղենը։
Նրանց գործը շարունակեցին երեխաները։ 1960-ականների կեսերին ընտանեկան ձեռնարկությունը բաժանվեց, և երկու ընտանիքներն ընտրեցին իրենց առանձին ուղիները։
Այս դպրոցի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ զբաղեցրեց նկարչուհի Մարի Բալյանը՝ Սեդրակ Բալյանի կինը։ Աշխատելով ավանդական մոտիվներով՝ նա ստեղծեց իր ճանաչելի ոճը․ նրա աշխատանքների թռչունները, ծառերն ու ծաղիկները կարծես մշտական շարժման մեջ են։ 1992 թվականին Սմիթսոնյան ինստիտուտում կազմակերպվեց նրա ստեղծագործությունների ցուցահանդեսը։
Քարաքաշյանների պատմությունը կապված է նաև Հին քաղաքի փողոցների ցուցանակների հետ։ Նոր շարքի պատվերը հաստատվեց 1965 թվականին, իսկ պատրաստումը սկսվեց 1966-ին։ Սկզբում գրությունները կատարվում էին արաբերեն և անգլերեն, իսկ ավելի ուշ ավելացվեց եբրայերենը։ Այսօր այդ ցուցանակներն օգնում են կողմնորոշվել քաղաքում և միաժամանակ հիշեցնում նրա բարդ պատմության մասին։
Արվեստ, որը շարունակում է ապրել
Երուսաղեմի հայկական խեցեգործությունը չի մնացել միայն թանգարանային ժառանգություն։ Բալյանների և Քարաքաշյանների արհեստանոցները շարունակում են գործել, ի հայտ են եկել նաև նոր արվեստագետներ։ 1983 թվականին իր արհեստանոցը բացեց Կարո Սանտրունին։ Սոնեա Սանտրունիի հետ նա զարգացնում էր սեփական հորինվածքները՝ անդրադառնալով բուսական զարդանախշերին, թռչուններին և հայկական մանրանկարչությանը։
Մեկ դարի ընթացքում փոխվել են սերունդները, նյութերն ու արտադրության եղանակները։ Բայց պահպանվել է կապը․ վարպետը սովորեցրել է աշակերտին, ընտանիքը փորձը փոխանցել է երեխաներին, իսկ արվեստագետները հին մոտիվներում նոր գաղափարներ են գտել։
Դավիթ Օհաննեսյանն ու նրա գործընկերները Երուսաղեմ էին եկել մեկ հուշարձանի սալիկները վերականգնելու մտադրությամբ։ Այդ ծրագիրն իր սկզբնական տեսքով չավարտվեց։ Փոխարենը նրանց աշխատանքը քաղաքին ավելի մեծ բան տվեց՝ կենդանի գեղարվեստական ավանդույթ, որն այսօր էլ կարելի է տեսնել փողոցներում, բակերում և արհեստանոցներում։
Այսպես իրենց տունը լքել հարկադրված մարդկանց արվեստը նոր տուն գտավ Երուսաղեմում։
