Պատկերացրեք, որ մենք հստակ գիտենք հին մայրաքաղաքի անունը, գիտենք այն կառուցած արքայի անունը, ունենք ժամանակակից հեղինակների նկարագրությունները նրա հսկայական պարիսպների, պալատների և հարստության մասին, գիտենք նույնիսկ քաղաքի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի մանրամասները, բայց միևնույն է չենք կարող վստահորեն ցույց տալ ժամանակակից քարտեզի վրա, թե որտեղ էր այդ մայրաքաղաքը։
Սա Տիգրանակերտի պատմությունն է։
Մ.թ.ա. I դարում այն դարձավ Տիգրան II Մեծի տերության նոր մայրաքաղաքը՝ անտիկ շրջանի ամենահզոր հայ արքայի։ Քաղաքը նկարագրել են հույն և հռոմեացի հեղինակները։ Հռոմեական լեգեոնները պաշարել են այն։ Մենք գիտենք, թե ովքեր էին վերաբնակեցվում այնտեղ և ինչու էր քաղաքը կառուցվել։
Սակայն գլխավոր Տիգրանակերտի ճշգրիտ տեղադրությունը մինչև այսօր շարունակում է մնալ գիտական քննարկման առարկա։
Պատճառը միայն այն չէ, որ քաղաքը կորել է։
Տիգրանակերտը մեկ հատ չէր։
Տիգրան Մեծը իր անունով հիմնել կամ վերանվանել է մի քանի քաղաքներ, և դարերի ընթացքում նույն անունը կապվել է պատմական Հայաստանի տարբեր շրջանների հետ։ Արդյունքում, երբ հետազոտողը հին աղբյուրում հանդիպում է «Տիգրանակերտ» անունը, միշտ չէ, որ կարող է անմիջապես հասկանալ՝ կոնկրետ որ քաղաքի մասին է խոսքը։
Հասկանալու համար, թե ինչու մեկ արքային կարող էին անհրաժեշտ լինել մի քանի Տիգրանակերտներ, նախ պետք է հասկանալ, թե ինչպիսի մասշտաբային փոփոխություններ էին տեղի ունենում Տիգրանի օրոք։
Երբ Տիգրան II-ը մոտավորապես մ.թ.ա. 95 թվականին բարձրացավ գահ, Հայաստանի ավանդական քաղաքական կենտրոնը շարունակում էր մնալ Արտաշատը՝ Արարատյան դաշտում։ Սակայն հաջորդ տասնամյակների ընթացքում պետության սահմանները արմատապես փոխվեցին։ Տիգրանը ենթարկեց մի շարք հարևան տարածքներ, իր ազդեցությունը տարածեց Հյուսիսային Միջագետքի, Սիրիայի և այլ շրջանների վրա և ընդունեց «արքայից արքա» տիտղոսը։
Հին Արտաշատն այժմ չափազանց հեռու էր ընդարձակված տերության հարավային տարածքներից։
Տիգրանին անհրաժեշտ էր նոր մայրաքաղաք։
Այն պետք է ավելի մոտ լիներ նոր տիրույթների աշխարհագրական կենտրոնին, վերահսկեր Հայաստանի հիմնական տարածքների, Հյուսիսային Միջագետքի և Սիրիայի միջև անցնող ճանապարհները և միաժամանակ ցուցադրեր արքայի նոր քաղաքական կարգավիճակը։
Այսպես ստեղծվեց գլխավոր Տիգրանակերտը։
Անունն ինքնին չափազանց ուղղակի էր՝ «Տիգրանի քաղաք»։ Հայերեն «կերտ» բաղադրիչը կապված է կառուցելու, ստեղծելու գաղափարի հետ, ուստի Տիգրանակերտ անվանումը բառացիորեն ընկալվում էր որպես Տիգրանի կառուցած քաղաք։
Նման գործելակերպը բնավ արտասովոր չէր հելլենիստական դարաշրջանի համար։ Ալեքսանդր Մակեդոնացին հիմնում էր Ալեքսանդրիաներ։ Սելևկյանները քաղաքները կոչում էին Անտիոքներ և Սելևկիաներ։ Տիրակալը պարզապես քաղաք չէր կառուցում. նա իր անունն էր թողնում քաղաքական քարտեզի վրա։
Տիգրանը գործում էր նույն միջազգային ավանդույթի շրջանակում։
Սակայն նրա նոր մայրաքաղաքը պետք է շատ ավելին լիներ, քան հերթական վարչական կենտրոնը։
Անտիկ հեղինակները նկարագրում են այն որպես հելլենիստական տիպի մեծ և շքեղ քաղաք։ Տիգրանը այստեղ էր տեղափոխում բնակչություն իր տերության տարբեր շրջաններից։ Ստրաբոնը գրում է, որ նոր մայրաքաղաք են վերաբնակեցվել մի շարք հունական քաղաքների բնակիչներ։ Կապադովկիայից, Կիլիկիայից, Ադիաբենեից, Կորդուքից և այլ շրջաններից Տիգրանակերտ էին բերվում արհեստավորներ, վաճառականներ և քաղաքային բնակչություն։
Այդ վերաբնակեցումների մի մասը հարկադրական էր։
Այսօր նման քաղաքականությունը պետք է հենց այդպես էլ գնահատել՝ առանց մայրաքաղաքի կառուցումը ռոմանտիկ լեգենդի վերածելու։ Հին աշխարհի միապետությունների համար մարդկանց զանգվածային տեղափոխումը նոր վարչական և տնտեսական կենտրոններ ստեղծելու գործիքներից մեկն էր։
Տիգրանը ցանկանում էր մեծ քաղաք ստանալ արագ։
Նա չէր պատրաստվում մի քանի սերունդ սպասել, մինչև փոքր բնակավայրը բնական ճանապարհով վերածվեր մայրաքաղաքի։
Արդյունքում Տիգրանակերտը հենց սկզբից ձևավորվում էր որպես բազմալեզու և բազմազգ քաղաքային կենտրոն։ Նրա բնակչությունը պետք է ապահովեր առևտուրը, արհեստները, վարչական համակարգը և արքունիքի սպասարկումը։
Քաղաքի շրջակայքում կային արքայական այգիներ և որսավայրեր։ Անտիկ վկայությունները հնարավորություն են տալիս այն պատկերացնել միաժամանակ որպես հայկական արքայական նստավայր և հելլենիստական քաղաքաշինության սկզբունքներով կառուցված քաղաք։
Եվ հենց այստեղ է առաջանում առաջին պարադոքսը։
Մայրաքաղաքը, որը պետք է խորհրդանշեր նոր տերության երկարատև հզորությունը, այդ կարգավիճակում գոյատևեց շատ կարճ ժամանակ։
Մ.թ.ա. 69 թվականին Տիգրանակերտին մոտեցավ Լուցիոս Լիկինիոս Լուկուլլոսի գլխավորած հռոմեական բանակը։
Պատերազմի պատճառներից մեկը Տիգրանի հարաբերություններն էին Պոնտոսի Միհրդատ VI-ի հետ, որը նրա աներն էր և Հռոմից կրած պարտություններից հետո ապաստան էր գտել հայկական արքայի տիրույթներում։ Տիգրանը հրաժարվեց Միհրդատին հանձնել հռոմեացիներին։
Հռոմեական բանակը ներխուժեց Հայաստան։
Տիգրանակերտի մոտ տեղի ունեցավ հայ-հռոմեական պատերազմների ամենահայտնի ճակատամարտերից մեկը։ Տիգրանի բանակը պարտություն կրեց, իսկ քաղաքը հայտնվեց Լուկուլլոսի վերահսկողության տակ։
Ընդ որում, անտիկ հեղինակների վկայություններից դատելով՝ այդ պահին նոր մայրաքաղաքը դեռ ամբողջությամբ ավարտված չէր։
Սա ամբողջ պատմության ամենահետաքրքիր մանրամասներից մեկն է. Տիգրանի տերության գլխավոր խորհրդանիշը մտածված քաղաքը հակառակորդը գրավեց դեռ այն ժամանակ, երբ շինարարությունն ամբողջությամբ ավարտված չէր։
Քաղաքի անկումից հետո հարկադրաբար վերաբնակեցված շատ բնակիչներ հնարավորություն ստացան վերադառնալ իրենց նախկին բնակավայրերը։ Մայրաքաղաքի քաղաքական նախագիծը չափազանց սերտորեն կապված էր այն տերության ճակատագրի հետ, որի համար ստեղծվել էր։
Մ.թ.ա. 69 թվականից հետո Տիգրանակերտի նշանակությունը փոխվեց, սակայն քաղաքը անմիջապես չանհետացավ։ Աղբյուրները շարունակում են այն հիշատակել նաև հետագա դարերում։ Մ.թ. I դարում Տիգրանակերտը կրկին հայտնվում է ռազմական իրադարձությունների համատեքստում, իսկ ուշ անտիկ շրջանում շարունակում է մնալ նշանակալի քաղաքային կենտրոն։
Եվ, այնուամենայնիվ, այսօր առաջանում է պարզ հարց։
Որտե՞ղ է այն։
Այս հարցին մինչև հիմա վերջնական պատասխան չկա։
Հետազոտողները բավական վստահ են ընդհանուր շրջանի հարցում. Տիգրանի գլխավոր մայրաքաղաքը պետք է փնտրել պատմական Հայաստանի հարավարևմտյան հատվածում՝ Աղձնիք աշխարհում, որը անտիկ հեղինակները կապում էին Արզանենեի հետ, Հյուսիսային Միջագետքից ոչ հեռու։
Սակայն սա բավարար չէ։
Ավելի քան մեկ դար պատմաբանները առաջարկել են տարբեր կոնկրետ տեղադրություններ։
Ամենահայտնի թեկնածուներից մեկը ժամանակակից Սիլվանն էր։ Երկար ժամանակ այն նույնացվել է հին Տիգրանակերտի հետ, և այդ վարկածը ներառվել է բազմաթիվ գրքերում, ատլասներում և հանրամատչելի հրապարակումներում։
Առաջարկվել է նաև ժամանակակից Դիարբեքիրը։
Այլ հետազոտողներ քաղաքը փնտրել են Քըզըլթեփեի, Թել Արմենի շրջակայքում, Սիիրթի շրջանում և մի շարք այլ վայրերում։
Այսօր ամենալուրջ թեկնածուներից մեկը համարվում է հին Արզանը՝ Տիգրիսի ավազանում։ Հետազոտող Միխալ Մարցյակը, մանրամասն համադրելով անտիկ աղբյուրները, տարածաշրջանի աշխարհագրությունը և նախկինում առաջարկված տեղադրությունները, եկել է եզրակացության, որ ներկայիս տվյալների պայմաններում հենց Արզանն է առավել հավանական տարբերակը։
Սակայն «առավել հավանականը» դեռ չի նշանակում «ապացուցված»։
Վերջնական պատասխանի համար անհրաժեշտ է այնպիսի հնագիտական նյութ, որը հնարավոր կլինի առանց լուրջ կասկածների կապել հենց Տիգրան II-ի նոր մայրաքաղաքի հետ։
Այդպիսի ամբողջական ապացույցների համակցություն առայժմ չկա։
Հենց այդ պատճառով մասնագիտական պատմական հոդվածը չպետք է գրի՝ «Տիգրանակերտը գտնվում էր այստեղ»։
Ավելի ճիշտ է ասել՝ ընդհանուր շրջանը մոտավորապես հայտնի է, գոյություն ունեն մի քանի վարկածներ, իսկ մայրաքաղաքի ճշգրիտ տեղադրության հարցը դեռ բաց է։
Սակայն այստեղ պատմությունն ավելի է բարդանում։
Մինչ հետազոտողները փորձում են գտնել գլխավոր Տիգրանակերտը, պատմական Հայաստանի այլ շրջաններում հանդիպում են կամ աղբյուրներում հիշատակվում են նույն անունով այլ քաղաքներ։
Հայ պատմական աշխարհագրության ավանդական պատկերացումների համաձայն՝ խոսքը առնվազն մի քանի Տիգրանակերտների մասին է։ Աղձնիքի մայրաքաղաքային քաղաքից բացի, Տիգրանակերտ անունը կապվում է Գողթնի, Ուտիքի և Արցախի հետ։
Այդ պատճառով հաճախ կարելի է հանդիպել չորս թվին։
Սակայն այդ թիվը չի կարելի ներկայացնել որպես չորս քաղաքների անվիճելի ցանկ, որն անձամբ կազմել է Տիգրան Մեծը։
Մեզ չի հասել արքայական որևէ փաստաթուղթ, որտեղ գրված լիներ. «Ես հիմնեցի չորս Տիգրանակերտ»։
Տեղեկությունները վերականգնվում են տարբեր դարերի աղբյուրների, պատմական աշխարհագրության, տեղանունների և հնագիտական տվյալների հիման վրա։ Որոշ հետազոտողներ ավելի լայն ձևակերպում են օգտագործում և խոսում Տիգրանի անունը կրող մի քանի կամ բազմաթիվ բնակավայրերի մասին։
Ուստի «քանի՞ Տիգրանակերտ է եղել» հարցն ունի անսպասելի պատասխան։
Մենք հաստատ գիտենք, որ մեկից ավելի։
Չորսը պատմական Հայաստանի համար ամենահայտնի ավանդական սխեման է։
Սակայն վերջնական թիվը կախված է նրանից, թե որ բնակավայրերը համարենք իսկապես Տիգրան II-ի հիմնած քաղաքներ, որոնք կարող էին նրա օրոք վերանվանվել, և որոնք նման անուն ստացել կամ պահպանել են ավելի ուշ։
Այն բանի ամենահետաքրքիր օրինակներից մեկը, թե ինչպես կարող է հնագիտությունը միջամտել այս քննարկմանը, գտնվում է գլխավոր մայրաքաղաքի ենթադրվող տեղից բավական հեռու՝ Խաչենագետի ստորին հովտում։
2005 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արշավախումբը այնտեղ տեղորոշեց խոշոր անտիկ քաղաք, որը հետազոտողները նույնացրին Արցախի Տիգրանակերտի հետ։
2006–2020 թվականներին այստեղ իրականացվեցին լայնածավալ պեղումներ։
Եվ պարզվեց, որ խոսքը գեղեցիկ անունով փոքր բնակավայրի մասին չէ։
Հնագետների առջև իրական քաղաք էր։
Անտիկ շրջանի տարածքը զբաղեցնում էր ավելի քան 70 հեկտար։ Հայտնաբերվել են հզոր ամրություններ, միջնաբերդ, քաղաքային թաղամասեր, դամբարանադաշտ, գինեգործարան, ջրային ենթակառուցվածքներ և ջրանցքների համակարգի հատվածներ։
Որոշ պարիսպներ և պատեր անմիջապես ժայռային հիմքի մեջ էին փորված։ Հետազոտությունների ընթացքում հայտնաբերվել են հարյուրավոր մետրեր ձգվող պաշտպանական կառույցներ։
Անտիկ թաղամասերի հատակագիծը ցույց է տալիս հելլենիստական քաղաքաշինությանը բնորոշ գծեր՝ ուղիղ փողոցներ և պատեր, ուղղանկյուն դասավորված տարածքներ։
Սա առանձնապես կարևոր է։
Տիգրան Մեծը քաղաքներ էր կառուցում այն ժամանակաշրջանում, երբ Հայաստանը հելլենիստական հսկայական մշակութային աշխարհի մաս էր։ Հնագիտությունը ցույց է տալիս ոչ միայն բնակավայրի գոյությունը, այլև տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ քաղաքաշինական և ամրաշինական սկզբունքների կիրառումը։
Միևնույն ժամանակ այս Տիգրանակերտը այն հարավային մայրաքաղաքը չէր, որը մ.թ.ա. 69 թվականին գրավեց Լուկուլլոսը։
Սա նույն անունը կրող այլ քաղաք էր։
Հենց այստեղ է պարզ դառնում ամբողջ թեմայի գլխավոր թակարդը։
Եթե հնագետը գտնում է «Տիգրանակերտ», դա դեռ չի նշանակում, որ նա գտել է Տիգրան Մեծի մայրաքաղաքը։
Միայն անունը ոչինչ չի լուծում։
Ավելին՝ վաղմիջնադարյան պատմիչ Սեբեոսը պատմական Հայաստանի արևելյան հատվածում հիշատակում է միմյանց համեմատաբար մոտ գտնվող երկու Տիգրանակերտներ։ Մեկը կապվում է Ուտիքի, մյուսը՝ Արցախի հետ։
Այսինքն՝ արդեն հին և միջնադարյան հեղինակներն ստիպված էին տարբերակել նույն անունը կրող քաղաքները։
XXI դարի պատմաբանների համար այդ խնդիրը միայն ավելի է բարդացել։
Ինչո՞ւ էր Տիգրանը իր անունով մի քանի քաղաք ստեղծում։
Ամենայն հավանականությամբ, խնդիրը միայն անձնական փառասիրությունը չէր, թեև արքայի անունի ցուցադրումը, իհարկե, այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական մշակույթի մի մասն էր։
Նոր քաղաքները հսկայական պետության տարածքը կազմակերպելու միջոց էին։
Տիգրանի տերությունը ներառում էր չափազանց տարբեր շրջաններ՝ բուն հայկական տարածքներից մինչև Սիրիայի և Միջագետքի հելլենացված քաղաքներով հարուստ երկրամասեր։ Այդ համակարգը միայն հին տեղական կենտրոնների միջոցով կառավարելը դժվար էր։
Նոր քաղաքը կարող էր լինել ամրոց։
Վարչական կենտրոն։
Առևտրի հանգույց։
Բնակչության կենտրոնացման վայր։
Տվյալ տարածաշրջանում արքայական իշխանության հենարան։
Իսկ Տիգրանի անունը նման կենտրոնը վերածում էր քաղաքական հայտարարության։
Տիգրանակերտ մտնող մարդը բառացիորեն մտնում էր «Տիգրանի քաղաք»։
Աշխարհագրությունը վերածվում էր քարոզչության։
Այս իմաստով Տիգրանակերտների ցանցը կարող է Տիգրանի պետության մասին պատմել նույնիսկ ավելի շատ, քան մեկ պալատը կամ մեկ ճակատամարտը։
Այն ցույց է տալիս ոչ միայն հսկայական տարածքներ նվաճելու, այլև դրանք կազմակերպելու փորձը։
Սակայն այդ նախագիծը չափազանց սերտորեն կապված էր մեկ մարդու հետ։
Հռոմի դեմ պատերազմում պարտություններից հետո Տիգրանը պահպանեց հայկական գահը, սակայն հրաժարվեց իր նվաճումների մեծ մասից։ Հսկայական տերությունը արագ կրճատվեց մինչև հիմնական հայկական տարածքները։
Նոր մայրաքաղաքը, որը կառուցվել էր լայնածավալ տերության համար, այժմ հայտնվեց այնպիսի աշխարհագրական դիրքում, որտեղ իր սկզբնական իմաստը մասամբ կորցրել էր։
Արտաշատը կրկին առանձնահատուկ նշանակություն ստացավ։
Սրանով բացատրվում է Տիգրանակերտի ևս մեկ պարադոքս։
Տիգրանը նոր մայրաքաղաք կառուցեց, որովհետև Արտաշատը չափազանց հյուսիսում էր իր ընդարձակ տերության համար։
Մի քանի տարի անց տերությունը կրճատվեց, և արդեն նոր Տիգրանակերտը հայտնվեց չափազանց հեռու նրա նոր կենտրոնից։
Քաղաքը աշխարհաքաղաքական կոնկրետ պահի ճարտարապետությունն էր։
Այդ պահն ավարտվեց ավելի շուտ, քան շինարարությունը լիովին կհասցներ ավարտվել։
Սակայն անունն ավելի երկար ապրեց, քան տերությունը։
Այն պահպանվեց գրավոր աղբյուրներում, աշխարհագրական անուններում և մի քանի հնագիտական հուշարձաններում։
Եվ հենց այդ պատճառով այսօր ունենք բավական անսովոր իրավիճակ։
Հայկական անտիկ աշխարհի ամենահայտնի քաղաքներից մեկը լավ նկարագրված է հին աղբյուրներում, բայց նրա ճշգրիտ տեղադրությունը շարունակում է վիճարկվել։
Միևնույն ժամանակ մեկ այլ Տիգրանակերտ հայտնաբերվել և շատ ավելի մանրամասն ուսումնասիրվել է հնագետների կողմից, սակայն այն այն մայրաքաղաքը չէր, որի մասին գրում էին Պլուտարքոսն ու Ապպիանոսը։
Իսկ գրավոր աղբյուրների, հին ճանապարհների, ավերակների և ժամանակակից քարտեզների միջև դեռ մնում են մյուս քաղաքները, որոնք կրել են նույն արքայի անունը։
Ուստի «որտե՞ղ էր գտնվում Տիգրանակերտը» հարցը լիովին ճիշտ ձևակերպված չէ։
Նախ պետք է հարցնել՝
ո՞ր Տիգրանակերտը։
Եվ միայն դրանից հետո սկսել որոնումները։
