Երբեմն հայտնագործությունը սկսվում է ոչ թե այն պահից, երբ գիտնականը տեսնում է նախկինում անհայտ մի բան։
Երբեմն նա պարզապես նայում է վաղուց հայտնի օբյեկտներին և տալիս մի հարց, որը մինչ այդ գրեթե ոչ ոք չէր տվել։
Ինչո՞ւ են այս աստղերը միասին։
Եվ ինչո՞ւ է այսպիսի համակարգն ընդհանրապես դեռ գոյություն ունենում։
1940-ականների վերջին Վիկտոր Համբարձումյանն ուսումնասիրում էր մեր Գալակտիկայի շատ տաք և երիտասարդ աստղերի խմբերը։ Դրանք նման չէին սովորական խիտ աստղակույտերի։ Աստղերը միմյանցից համեմատաբար մեծ հեռավորությունների վրա էին, իսկ դրանց շարժումները ցույց էին տալիս մի տարօրինակ բան․ նման համակարգերը չէին կարող միլիարդավոր տարիներ կայուն մնալ։
Դրանք ժամանակի ընթացքում պետք է ցրվեին։
Հետևաբար, եթե մենք դրանք տեսնում ենք այսօր, դրանք չէին կարող շատ հին լինել։
Այսպես Համբարձումյանը եկավ մի եզրակացության, որը չափազանց կարևոր դարձավ աստղաֆիզիկայի համար․ գոյություն ունեն երիտասարդ աստղային համակարգեր, որոնք տիեզերական չափանիշներով համեմատաբար վերջերս են առաջացել, իսկ աստղերի ձևավորման գործընթացը մեր Գալակտիկայում շարունակվում է նաև ներկայում։
Նա այդ համակարգերը կոչեց աստղային ասոցիացիաներ։
Այսօր այն գաղափարը, որ աստղերը շարունակում են ձևավորվել գազափոշային ամպերում, տիեզերքի մասին մեր հիմնական պատկերացումների մաս է։ Սակայն XX դարի կեսերին աստղային ասոցիացիաների երիտասարդության և դինամիկ անկայունության ապացույցը կարևոր փաստարկ դարձավ այն մտքի օգտին, որ աստղագոյացումը շարունակվող գործընթաց է։
Այդ գաղափարի ձևավորման գործում առանցքային դեր խաղացած մարդը չէր աշխատում Կալիֆոռնիայում, Քեմբրիջում կամ Փարիզում։
Նա իր գիտական դպրոցը ստեղծում էր Արագածի լանջին։
Վիկտոր Համազասպի Համբարձումյանը ծնվել է 1908 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Թիֆլիսում՝ հայկական ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Համազասպ Համբարձումյանը, բանասեր և թարգմանիչ էր։ Նրա աշխատանքների թվում էր նաև Հոմերոսի «Իլիականի» հայերեն թարգմանությունը։
Այն տունը, որտեղ մեծացել էր ապագա աստղաֆիզիկոսը, կապված էր ոչ թե աստղադիտակների, այլ առաջին հերթին լեզվի, գրականության և հումանիտար մշակույթի հետ։
Սակայն Վիկտորի հետաքրքրությունը շատ վաղ ուղղվեց դեպի մաթեմատիկան և բնական գիտությունները։
Դեռ պատանեկան տարիներին նա հետաքրքրվում էր աստղագիտությամբ, իսկ 1920-ականներին մեկնեց Լենինգրադ՝ ուսանելու։ 1928 թվականին Համբարձումյանն ավարտեց Լենինգրադի համալսարանի աստղագիտության բաժինը, ապա շարունակեց գիտական պատրաստությունը Պուլկովոյի աստղադիտարանում։
Նա դեռ քսան տարեկան էլ չէր դարձել, երբ սկսեցին լույս տեսնել նրա առաջին գիտական աշխատանքները։
Սա կարևոր է Համբարձումյանի հետագա կենսագրությունը հասկանալու համար։ Նա սկզբում մեծ գիտական կազմակերպիչ չդարձավ և միայն հետո սկսեց հետազոտություններ անել։ Ամեն ինչ հակառակ հերթականությամբ էր։ Սկզբում կար երիտասարդ տեսաբան, որն ունակ էր աշխատել չափազանց բարդ ֆիզիկական խնդիրների հետ, իսկ միայն ավելի ուշ նրա շուրջ սկսեցին ձևավորվել ամբիոններ, գիտական խմբեր և ամբողջական աստղադիտարան։
Նրա երիտասարդ տարիների ուսումնասիրությունների կարևոր ուղղություններից մեկը գազային միգամածությունների ֆիզիկան էր։
Աստղը հազվադեպ է գոյություն ունենում լիովին դատարկ տարածության մեջ։ Միջաստղային գազն ու փոշին կլանում, ցրում և վերաճառագայթում են լույսը։ Հասկանալու համար, թե իրականում ինչ է տեսնում աստղադիտակը, պետք է հասկանալ՝ ինչ է տեղի ունենում ճառագայթման հետ, երբ այն անցնում է նյութի միջով։
Համբարձումյանն աշխատում էր ճառագայթման տեղափոխման և լույսի ցրման տեսության վրա։ Նրա մշակած ինվարիանտության սկզբունքը թույլ էր տալիս նոր ձևով լուծել բարդ խնդիրներ, որոնք կապված էին ճառագայթման՝ ցրող միջավայրով անցնելու հետ։ Հետագայում այդ մեթոդները կիրառություն ստացան նաև սկզբնական աստղագիտական խնդիրների սահմաններից դուրս։
Սա Համբարձումյանի այն կողմն էր, որը լայն հասարակության համար քիչ էր երևում։
Ոչ մի տպավորիչ նոր գալակտիկայի լուսանկար։
Ոչ մի պայթյուն աստղադիտակում։
Տեսական ֆիզիկա, հավասարումներ և փորձ հասկանալու, թե ինչ է տեղի ունենում լույսի հետ մինչև այն հասնում է դիտորդին։
Բայց հենց նման աշխատանքներն էին նրա անունը հայտնի դարձնում մասնագիտական աստղաֆիզիկայի շրջանակներում դեռ Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադրումից առաջ։
1930-ականների կեսերին Համբարձումյանն արդեն դասավանդում էր Լենինգրադի համալսարանում։ 1934 թվականին նա այնտեղ ստեղծեց Խորհրդային Միության առաջին աստղաֆիզիկայի ամբիոնը։
Նա ընդամենը քսանհինգ տարեկան էր։
Հաջորդ տարիներին նա ուսումնասիրում էր աստղային համակարգեր, միջաստղային նյութ, միգամածություններ և աստղերի ֆիզիկա։ Նրան հետաքրքրում էր ոչ միայն երկնային օբյեկտների դիրքը քարտեզի վրա, այլ դրանց կյանքը՝ ինչպես են դրանք առաջանում, ինչպես են փոխվում և ինչու է Տիեզերքն ունի հենց այն տեսքը, որը մենք տեսնում ենք։
Այնուհետև սկսվեց պատերազմը։
1941 թվականին Լենինգրադի համալսարանի գիտական ստորաբաժանումները տարհանվեցին Ելաբուգա։ Համբարձումյանը մասնակցում էր համալսարանական լաբորատորիաների աշխատանքի կազմակերպմանը տարհանման պայմաններում։ Գիտական կյանքը շարունակվում էր մի միջավայրում, որը շատ հեռու էր սովորական համալսարանական պայմաններից։
1943 թվականին ստեղծվեց Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիան։
Համբարձումյանը դարձավ դրա հիմնադիրներից մեկը և առաջին փոխնախագահը։
Այս որոշումը աստիճանաբար փոխեց ոչ միայն նրա անձնական կյանքը, այլև Հայաստանի տեղը գիտության քարտեզի վրա։
Նա տեղափոխվեց Երևան։
Հայկական գիտության առջև կանգնած էր պարզ, բայց հսկայական հարց․ հնարավո՞ր է այստեղ գրեթե զրոյից ստեղծել ժամանակակից լուրջ աստղաֆիզիկա։
1946 թվականին հիմնադրվեց Բյուրականի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանը։
Տեղանքը ընտրվեց Արագած լեռան հարավային լանջին՝ Բյուրական գյուղի մոտ։ Բարձրությունը, համեմատաբար մաքուր օդը և դիտումների պայմանները տարածքը հարմար էին դարձնում աստղագիտական աշխատանքի համար։
Այսօր աստղադիտարանը ձևավորված գիտական համալիր է՝ աստղադիտակներով, գմբեթներով և մասնաշենքերով։
Սկզբում ամեն ինչ շատ ավելի համեստ էր։
Առաջին աշխատակիցները դիտումներ էին կատարում փոքր գործիքներով, մինչ ենթակառուցվածքը դեռ նոր էր ստեղծվում։ Միաժամանակ կառուցվում էին շենքեր, ձևավորվում էր գիտական դպրոցը, ձեռք էր բերվում սարքավորում և որոշվում էին հետազոտական հիմնական ուղղությունները։
Համբարձումյանը պարզապես այն մարդը չէր, ով ստորագրել էր աստղադիտարանի հիմնադրման փաստաթուղթը։
Նա դարձավ դրա առաջին տնօրենն ու գիտական ղեկավարը և տասնամյակներ շարունակ ղեկավարեց այն։
Եվ գրեթե անմիջապես Բյուրականի ստեղծումից հետո տեղի ունեցավ այն հայտնագործությունը, որի հետ նրա անունը հատկապես ամուր մտավ աստղաֆիզիկայի պատմության մեջ։
Համբարձումյանը ուսումնասիրում էր O և B սպեկտրային դասերի տաք աստղերի, ինչպես նաև T Ցուլի տիպի երիտասարդ փոփոխական աստղերի տարածական բաշխումը։
Դրանց որոշ խմբավորումներ չափազանց նոսր էին, որպեսզի իրենց պահեին որպես սովորական կայուն աստղակույտեր։
Ձգողականությունը բավարար չէր այդպիսի համակարգը շատ երկար ժամանակ միասին պահելու համար։
Սրանից հետևում էր կարևոր եզրակացություն։
Եթե ասոցիացիան աստիճանաբար ընդարձակվում և քայքայվում է, իսկ մենք այն դեռ դիտում ենք որպես խումբ, նշանակում է՝ այն ձևավորվել է համեմատաբար վերջերս։
Համբարձումյանը նման համակարգերը բաժանեց տեսակների, այդ թվում՝ OB ասոցիացիաների և T ասոցիացիաների։
Հայտնագործության իմաստը շատ ավելի լայն էր, քան պարզապես դասակարգումը։
Աստղային ասոցիացիաների երիտասարդությունը ցույց էր տալիս, որ աստղերի ծնունդը հեռավոր անցյալում ավարտված մի իրադարձություն չէր։
Աստղերը ձևավորվում են նաև հիմա։
1949 թվականին Համբարձումյանը նաև կանխատեսեց աստղային ասոցիացիաների ընդարձակումը։ Հետագա դիտումներն ու հետազոտությունները ամրապնդեցին դրանց դինամիկ անկայունության և երիտասարդ տարիքի գաղափարը։
Ժամանակակից աստղաֆիզիկայի տեսանկյունից այդ միտքը գրեթե ակնհայտ է թվում։
Մենք տեսնում ենք աստղագոյացման շրջանների պատկերներ։
Գիտենք նախաստղերի մասին։
Դիտում ենք երիտասարդ աստղային օբյեկտներ։
Բայց գիտական «ակնհայտությունը» հայտնվում է միայն այն ժամանակ, երբ ինչ-որ մեկը ստեղծում է ապացույցների համակարգ։
Հենց այստեղ էր Համբարձումյանի աշխատանքի նշանակությունը։
Նա օգնեց «կարո՞ղ են արդյոք աստղերը շարունակել առաջանալ» հարցը վերածել դիտումներով ստուգվող իրական ֆիզիկական գործընթացի։
Սակայն երիտասարդ և փոփոխվող Տիեզերքի մասին նրա պատկերացումները սրանով չէին սահմանափակվում։
Համբարձումյանը գնալով ավելի էր հետաքրքրվում այն օբյեկտներով, որոնք հնարավոր չէր պատկերացնել որպես հանգիստ և անփոփոխ համակարգեր։
Երիտասարդ աստղեր։
Նյութի արտանետումներ։
Ոչ ստացիոնար գործընթացներ։
Գալակտիկաների ակտիվություն։
XX դարի երկրորդ կեսին հենց փոփոխական և ակտիվ օբյեկտների ուսումնասիրությունը դարձավ Բյուրականի գիտական դպրոցի առանձնահատկություններից մեկը։
Հատկապես համարձակ էին Համբարձումյանի գաղափարները գալակտիկաների միջուկների ակտիվության վերաբերյալ։
1950-ականներին նա առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ գալակտիկաների միջուկները կարող են լինել բացառիկ ակտիվ շրջաններ և կարևոր դեր ունենալ գալակտիկական համակարգերի զարգացման մեջ։
Այսօր գալակտիկաների ակտիվ միջուկները ժամանակակից աստղաֆիզիկայի հիմնարար օբյեկտներից են։ Դրանց հզոր ճառագայթումը մենք կապում ենք գերզանգվածային սև խոռոչների շրջակայքում ընթացող գործընթացների հետ։
Համբարձումյանը չէր կարող ունենալ գերզանգվածային սև խոռոչների մասին այն ժամանակակից ֆիզիկական պատկերը, որը ձևավորվեց ավելի ուշ։ Նրա որոշ սեփական հիպոթեզներ գալակտիկական միջուկների բնույթի մասին հետագայում չդարձան ընդունված մոդելի մաս։
Բայց հենց միջուկների ակտիվության վրա ուշադրությունը չափազանց արդյունավետ դարձավ։
Նա առաջարկում էր գալակտիկաներում փնտրել ոչ միայն հանգիստ աստղային համակարգեր, այլ նաև հսկայական էներգիայի գործընթացներ, որոնք կենտրոնացած էին դրանց կենտրոնական հատվածներում։
Այս գիտական մոտեցումը ազդեց նաև Բյուրականի հետագա աշխատանքի վրա։
Ավելի ուշ աստղագետ Բենիամին Մարգարյանը և նրա գործընկերները սկսեցին լայնածավալ սպեկտրային երկնային դիտարկումներ։
Առաջին Բյուրականյան շրջահայաց հետազոտությունը հայտնաբերեց բազմաթիվ գալակտիկաներ, որոնք ունեն անսովոր ուժեղ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթում։ Դրանք հայտնի դարձան որպես Մարգարյանի գալակտիկաներ։
Այսպես գիտական դպրոցի գաղափարները շարունակվեցին արդեն հաջորդ սերնդի ուսումնասիրություններում։
Բյուրականը աստիճանաբար դարձավ մի վայր, որի անունը մասնագիտական աստղագետները գիտեին Հայաստանի սահմաններից շատ հեռու։
Սա, թերևս, Համբարձումյանի պատմության ամենահետաքրքիր կողմերից մեկն է։
Նա իրենից հետո թողեց ոչ միայն սեփական հոդվածները։
Նա ստեղծեց միջավայր, որտեղ ուրիշ մարդիկ կարող էին հայտնագործություններ անել։
Գիտական դպրոց ստեղծելը շատ ավելի բարդ է, քան աստղադիտակով շենք կառուցելը։
Պետք են ուսանողներ։
Դասախոսներ։
Դիտորդներ։
Տեսաբաններ։
Ինժեներներ։
Միջազգային կապեր։
Եվ տասնամյակների անընդհատ աշխատանք։
Համբարձումյանը միաժամանակ աշխատում էր այս բոլոր մակարդակներում։
1947 թվականից նա ղեկավարում էր Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիան և մինչև 1993 թվականը մնաց դրա նախագահը, ապա դարձավ պատվավոր նախագահ։
Հայկական ակադեմիական գիտության XX դարի երկրորդ կեսի գրեթե ամբողջ պատմությունն անցել է նրա անմիջական մասնակցությամբ։
Բայց նրա ազդեցությունը չէր սահմանափակվում Խորհրդային Միությամբ։
Համբարձումյանն ընտրվել էր բազմաթիվ արտասահմանյան ակադեմիաների և գիտական ընկերությունների անդամ ու պատվավոր անդամ։
1961–1964 թվականներին նա եղել է Միջազգային աստղագիտական միության նախագահը՝ համաշխարհային աստղագիտության գլխավոր մասնագիտական կազմակերպություններից մեկի ղեկավարը։
Փոքր խորհրդային հանրապետությունից եկած գիտնականի համար սա միջազգային հեղինակության այնպիսի մակարդակ էր, որը հնարավոր չէր բացատրել միայն վարչական պաշտոնով։
Նրան առաջին հերթին ճանաչում էին գիտական արդյունքների շնորհիվ։
Իր կյանքի ընթացքում Համբարձումյանը աշխատել է շատ տարբեր ուղղություններով՝ մաթեմատիկական ֆիզիկայից և ճառագայթման տեղափոխման տեսությունից մինչև աստղային համակարգերի դինամիկա, աստղերի ծագում, միգամածություններ և գալակտիկաների ակտիվություն։
Նրա բոլոր հիպոթեզները ժամանակի քննությանը չդիմացան։
Հենց այդպես է աշխատում գիտությունը։
Մեծ գիտնականը այն մարդը չէ, որի յուրաքանչյուր ենթադրություն հավերժ ճիշտ է մնում։
Մեծ գիտնականը նա է, ով կարող է տալ այնպիսի հարցեր, ստեղծել մեթոդներ և բացել ուղղություններ, որոնցից հետո մյուսները ստիպված են խնդրին այլ կերպ նայել։
Համբարձումյանը հենց այդպիսի հատկություն ուներ։
Երբեմն նա չափազանց համարձակ էր վիճարկում գերիշխող պատկերացումները։
Երբեմն առաջարկում էր մոդելներ, որոնք հետագայում տեղը զիջեցին այլ բացատրությունների։
Բայց նա անընդհատ ստիպում էր աստղագիտությանը որոնել զարգացման, երիտասարդության և ակտիվության նշաններ այնտեղ, որտեղ Տիեզերքը ավելի հարմար էր պատկերացնել որպես դանդաղ փոփոխվող և կայուն համակարգ։
Այս իմաստով նրա աշխատանքի տարբեր ուղղությունները միավորում է մեկ գաղափար։
Տիեզերքը անշարժ երկնային օբյեկտների թանգարան չէ։
Այն գործում է։
Աստղերը ծնվում են։
Համակարգերը քայքայվում են։
Նյութը շարժվում է։
Գալակտիկաները ակտիվություն են դրսևորում։
Երկինքն ունի պատմություն։
Համբարձումյանն իր կյանքի մեծ մասը անցկացրեց Բյուրականում։ Նրա տունը գտնվում էր աստղադիտարանի հարևանությամբ, իսկ մահից հետո այն դարձավ թանգարան։
Նա մահացավ 1996 թվականի օգոստոսի 12-ին և թաղվեց Բյուրականում՝ մեծ աստղադիտակի աշտարակի մոտ։
Ստացվեց գրեթե խորհրդանշական աշխարհագրություն։
Մարդը ծնվեց Թիֆլիսում։
Սովորեց և գիտնական դարձավ Լենինգրադում։
Ստացավ միջազգային ճանաչում։
Բայց նրա կյանքի գլխավոր վայրը դարձավ Արագածի լանջին գտնվող հայկական գյուղը։
Հենց այնտեղ ձևավորվեց գիտական դպրոց, որի շնորհիվ «Բյուրական» անունը դարձավ համաշխարհային աստղագիտության պատմության մի մասը։
Այսօր հատկապես հեշտ է գիտությունը գնահատել երկրի չափերով։
Մեծ պետությունները կառուցում են հսկայական աստղադիտակներ, արձակում տիեզերական սարքեր և ունեն միլիարդավոր բյուջեներ։
Բյուրականի պատմությունը հիշեցնում է մի այլ բան։
Երբեմն գիտական կենտրոն է ծնվում այն պատճառով, որ մի խումբ մարդիկ որոշում են համաշխարհային մակարդակի հարցեր տալ մի վայրից, որը մինչ այդ համաշխարհային գիտական մայրաքաղաք չէր համարվում։
Համբարձումյանը կարող էր շարունակել կարիերան Խորհրդային Միության խոշորագույն գիտական կենտրոններում։
Փոխարենը նա իր կյանքի զգալի մասը նվիրեց նման կենտրոն Հայաստանում ստեղծելուն։
Եվ հնարավոր է՝ սա նրա ժառանգության ոչ պակաս կարևոր մասն է, քան առանձին բանաձևերն ու հայտնագործությունները։
Նա պարզապես աստղեր չէր ուսումնասիրում։
Նա ստեղծեց մի վայր, որտեղից Հայաստանը կարող էր ուսումնասիրել Տիեզերքը իր ժամանակի առաջատար գիտական դպրոցների հետ համարժեք մակարդակով։
Իսկ նրա ամենահայտնի հայտնագործության մեջ կար մի միտք, որը զարմանալիորեն համապատասխանում է նաև իր իսկ կենսագրությանը։
Նույնիսկ այնտեղ, որտեղ համակարգը թվում է արդեն ձևավորված, կարող է նոր բան ծնվել։
Համբարձումյանը դա տեսավ աստղերի մեջ։
Եվ հետո նույն սկզբունքով ապացուցեց, որ մեծ գիտություն կարող է ծնվել նաև Բյուրականում։
