1512 թվականին Վենետիկում լույս տեսավ հայերեն մի փոքրիկ գիրք։ Այն կարելի էր պահել ձեռքերում, տանել ճանապարհորդության, բացել անհանգստության պահերին։ Էջերին ծանոթ հայերեն տառերն էին՝ տպված սև ու կարմիր ներկով։ Գիրքը կոչվում էր «Ուրբաթագիրք»։ Դրանով սկսվեց հայ տպագրության պատմությունը։
Այս հրատարակության հետևում Հակոբ Մեղապարտն էր։ Նրա անունը կապված է հայ մշակույթի կարևորագույն շրջադարձերից մեկի հետ. դարավոր գրավոր ավանդույթը տարածվելու նոր հնարավորություն ստացավ։ Նախկինում ձեռքով արտագրվող տեքստն այժմ կարելի էր բազմացնել տպագրական շարվածքով և ուղարկել տարբեր քաղաքների ընթերցողներին։
Ինչու հենց Վենետիկը
Տպագրական գործ սկսելու համար անհրաժեշտ էին թուղթ, տառատեսակներ, վարպետներ և գրքերը գնորդներին հասցնելու ճանապարհներ։ Վենետիկը եվրոպական տպագրության խոշոր կենտրոններից էր։ Այստեղ միավորվում էին այն արհեստներն ու առևտրական կապերը, որոնց շնորհիվ հրատարակչական մտահղացումը կարող էր իրականություն դառնալ։
Հայ մշակույթը վաղուց ապրում էր նաև հայրենիքից դուրս։ Համայնքները պահպանում էին լեզուն, եկեղեցական կյանքը և միմյանց հետ կապերը։ Այս միջավայրում գիրքն առանձնահատուկ արժեք ուներ. այն օգնում էր մեծ հեռավորությունների վրա մնալ ընդհանուր մշակութային աշխարհի մաս։ Վենետիկում հայ տպագրության ծնունդը ցույց տվեց, թե ինչպես կարելի է այլ քաղաքի հնարավորությունները ծառայեցնել սեփական լեզվին։
Մարդուն մոտ գիրք
«Ուրբաթագիրքը» գրված էր գրաբարով։ Այն ներառում էր աղոթքներ, հիվանդներին օգնելու հետ կապված բնագրեր և ընդարձակ հատվածներ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» երկից։ Արդեն հայ առաջին տպագիր գրքում հնչում էր այն հեղինակի ձայնը, որի ստեղծագործությունն առանձնահատուկ տեղ ուներ հայ հոգևոր կյանքում։
Գրքի բովանդակությունն առնչվում էր մարդու առօրյա ապրումներին՝ հիվանդությանը, վախին, ապաքինման հույսին և հարազատների պաշտպանության ցանկությանը։ Այդ պատճառով հայ տպագրության սկիզբը կարելի է պատկերացնել նաև որպես գրքի հանդիպում մի ընթերցողի հետ, որին դժվար պահին անհրաժեշտ էր հարազատ խոսքը։
Նոր տեխնիկա, ծանոթ տեսք
Տպագիր էջը պահպանում էր կապը ձեռագրական մշակույթի հետ։ Բոլորգրի կլորավուն ձևերը, կարմիր շեշտադրումները, զարդանկար շրջանակներն ու գլխազարդերը գրքին ծանոթ տեսք էին հաղորդում։ Նոր տեխնոլոգիան մուտք էր գործում մի աշխարհ, որտեղ գրչության արվեստն արդեն երկար պատմություն ուներ։
Հատկապես հետաքրքիր է ուշադիր նայել գրքի բացվածքին՝ տողերի ռիթմին, սևի ու կարմիրի հերթագայությանը, տառերի ձևերին։ Այստեղ երևում է, թե ինչպես էին տպագրիչները հայ գրքի ավանդական տեսքը փոխանցում նոր տեխնոլոգիային։ Ծանոթ ձևերն օգնում էին ընթերցողին ընդունել նորությունը։
Սկզբնավորման հինգ գրքերը
Մեղապարտի վաղ հրատարակչական գործունեությունից պահպանվել են հինգ անուններ՝ «Ուրբաթագիրք», «Պատարագատետր», «Աղթարք», «Պարզատումար» և «Տաղարան»։ Դրանց թվում էին պատարագի գիրքը, տոմարական ձեռնարկը, տաղերի ժողովածուն և առողջության ու աշխարհի մասին ժամանակի պատկերացումներին առնչվող բնագրերը։
«Տաղարանը» հատկապես լավ է ցույց տալիս այս նախաձեռնության բազմազանությունը։ Տպագրական մամուլը տեղ էր տալիս նաև պոեզիային ու երգարվեստին։ Նրա էջերի ձևավորման մեջ օգտագործվում էին Մեղապարտի մյուս գրքերից ծանոթ շրջանակներ. փոքրիկ տպարանը ստեղծում էր իր ճանաչելի աշխարհը։
Երկար ճանապարհի սկիզբը
Հետագա դարերում հայ տպագրությունը զարգացավ սփյուռքի տարբեր քաղաքներում։ Մարդկանց հետ ճանապարհորդում էին տպատառերը, գրքերն ու գիտելիքը։ Վենետիկյան պատմությունը նոր շարունակություն ստացավ 1717 թվականին, երբ Մխիթար Սեբաստացին Սուրբ Ղազար կղզում հիմնեց միաբանության վանքը, որը դարձավ հայագիտության և հրատարակչական աշխատանքի կարևոր կենտրոն։
Այսօր վաղ հրատարակությունների օրինակները պահվում են խոշոր հավաքածուներում, այդ թվում՝ Մատենադարանում։ Դրանք կարելի է ուսումնասիրել նաև թվային հավաքածուների միջոցով։ Իր ժամանակի ընթերցողի համար ստեղծված գիրքը շարունակում է կապել սերունդներին։
1512 թվականի նշանակությունը շատ ավելի մեծ է, քան մեկ պատմական տարեթիվը։ Հայերը յուրացրին նոր տեխնոլոգիան՝ սեփական լեզվին ավելի լայն կյանք տալու համար։ Վենետիկյան փոքրիկ հրատարակությամբ սկսվեց մշակութային ինքնուրույնության, վարպետության և հետևողական աշխատանքի մեծ պատմություն։
