Հեռվից Հին Խնձորեսկը ժայռի շարունակություն է թվում։ Կիրճի լանջերին երևում են մութ բացվածքներ, քարե ելուստների արանքում՝ պատերի մնացորդներ, իսկ տներն ասես բարձրանում են մեկը մյուսի վրա։ Առաջին հայացքից դժվար է հասկանալ, թե որտեղ է ավարտվում բնական տեղանքը և սկսվում մարդու աշխատանքը։
Գորիսից ոչ հեռու՝ Սյունիքում գտնվող այս գյուղում քարանձավները ծառայում էին որպես բնակարան դեռևս 1950-ականներին։ Այստեղ ընթանում էր սովորական գյուղական կյանքը․ մարդիկ երեխաներ էին մեծացնում, սովորում, աշխատում և եկեղեցի գնում։ Խնձորեսկը հասկանալու համար արժե այն դիտել ոչ միայն որպես արտասովոր բնապատկեր, այլև որպես մի վայր, որն ընտանիքները սերնդեսերունդ հարմարեցնում էին իրենց կարիքներին։
Տուն, որի ձևը հուշում էր ժայռը
Խնձորեսկում օգտագործում էին թե՛ բնական խոռոչները, թե՛ մարդու ձեռքով փորված սենյակները։ Բնակարանները միևնույն ձևով չէին կառուցվում․ դրանց չափերն ու կառուցվածքը կախված էին ժայռից և ընտանիքի կարիքներից։ Այս աշխատանքը վարպետություն էր պահանջում։ Անհարթ քարե զանգվածի մեջ պետք էր տեսնել ապագա սենյակը և այն դարձնել ապրելու համար հարմար տուն։
Գյուղի կառուցապատումն էլ էր թելադրված լանջի ձևով։ Հարթ տարածքները քիչ էին, ուստի տները դասավորվում էին դարավանդներով։ Ներքևի տան տանիքը կարող էր վերևի տան բակը լինել։ Փողոցի, բակի և տանիքի մեզ ծանոթ բաժանումն այստեղ ավելի բարդ էր․ հարևանությունն ընդգրկում էր միանգամից մի քանի մակարդակ։
Սա լավ է երևում կիրճի համայնապատկերը ուշադիր դիտելիս։ Առանձին մութ բացվածքներն աստիճանաբար միավորվում են բնակավայրի ընդհանուր պատկերի մեջ։ Սկսում ես դրանց միջև կապեր փնտրել․ որտեղի՞ց էին մտնում, ո՞ւր էին դուրս գալիս, ինչպե՞ս էին հասնում հարևանների տուն։ Ժայռն այլևս պարզապես բացվածքներով ծածկված մակերես չի թվում․ դրա մեջ արդեն տեսնում ես մտածված կերպով կազմակերպված բնակելի տարածք։
Գյուղ՝ իր վարպետներով ու դպրոցներով
Խնձորեսկի պատմությունը չի սահմանափակվում քարանձավներով։ Գյուղում գործում էին դպրոցներ, կային եկեղեցիներ։ Բնակիչները զբաղվում էին հողագործությամբ, այգեգործությամբ ու անասնապահությամբ, իսկ արհեստավորների թվում կային դարբիններ, որմնադիրներ և գորգագործներ։ Արտասովոր ճակատների հետևում գյուղական տնտեսություն էր՝ կապված շրջակա հողի և հարևան բնակավայրերի հետ։
Նույնիսկ զբաղմունքների այս կարճ ցանկը փոխում է հին բնակավայրի մասին մեր պատկերացումը։ Յուրաքանչյուր զբաղմունք պահանջում էր աշխատանք և հմտություն․ պետք էր սովորել մետաղ մշակել, պատ շարել կամ բերք աճեցնել։ Քարանձավային տունն այդ առօրյայի մասն էր։ Տան կառուցվածքը վկայում է տեղական շինարարական փորձի մասին։ Դա շրջակա աշխարհից ու ժամանակից կտրված կյանք չէր։
Պահպանված բացվածքներն ինքնին չեն պատմի, թե ով է ապրել յուրաքանչյուր սենյակում։ Ուստի կարևոր է պատմությունը չփոխարինել գեղեցիկ հորինվածքով։ Ընդհանուր տեսքն օգնում է հասկանալ կառուցապատման խտությունն ու տեղանքի բարդությունը, իսկ գրավոր վկայությունները լրացնում են պատկերը՝ պատմելով բնակիչների աշխատանքի և համայնքային կյանքի մասին։
Եկեղեցին՝ լանջերին սփռված տների մեջ
Հին գյուղի հուշարձաններից մեկը՝ Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին, օգնում է Խնձորեսկին նայել այլ տեսանկյունից։ Ժայռափոր սենյակների կողքին կանգնած էր նաև քարաշեն եկեղեցին։ Ընտանեկան առանձին տներից բացի՝ գյուղն ուներ տարածքներ, որտեղ հավաքվում էր համայնքը։
Եկեղեցու ներսի լուսանկարում հայացքն անցնում է կամարների տակով՝ դեպի շենքի խորքը։ Քարե մույթերը հստակ ռիթմ են ստեղծում, որը տարբերվում է դրսի ժայռերի անհարթ ուրվագծերից։ Կիրճի համայնապատկերից հետո այս տեսարանը փոխում է պատմության մասշտաբը․ մեր առջև տարածք է, որտեղ հավաքվում էր գյուղի համայնքը։
Նման հուշարձանը կարևոր է պահպանել իր միջավայրի հետ միասին։ Շրջապատից առանձնացված եկեղեցու լուսանկարը կպատմի ճարտարապետության մասին, իսկ տների մեջ կանգնած եկեղեցին օգնում է հասկանալ ամբողջ գյուղի կառուցվածքը։
Հին Խնձորեսկն ու այսօրվա գյուղը
Քարանձավային տներում մարդիկ ապրում էին մինչև XX դարի կեսերը։ Արժե հիշել, թե որքան մոտ է այդ շրջանը մեր օրերին․ Խնձորեսկի պատմությունը վերաբերում է ոչ միայն հեռավոր դարերին, այլև անցյալ դարի մարդկանց կյանքին։
Հին բնակավայրից վերև գտնվում է ժամանակակից գյուղը։ Խնձորեսկն այսօր էլ բնակեցված գյուղի անուն է, ուստի «լքված Խնձորեսկ» արտահայտությունը ճշգրտման կարիք ունի։ Դատարկվել են հին բնակավայրի տները, իսկ գյուղի պատմությունը շարունակվել է։
Հին ու նոր Խնձորեսկը միասին դիտարկելիս վերանում է հանկարծակի ընդհատված կյանքի տպավորությունը։ Տեսնում ենք, թե ինչպես է փոխվել այս հողի վրա ապրելու ձևը․ հին տները դարձել են ժառանգություն, իսկ մոտակայքում շարունակվում է գյուղի կյանքը։ Տեղական մշակույթի մասին պատմելիս այս կապն ավելի կարևոր է, քան «կորած քաղաքի» տպավորիչ պատկերը։
Կամուրջ, որից նոր տեսարան է բացվում
Այսօր Խնձորեսկի ամենաճանաչելի տեսարաններից մեկը կապված է կախովի կամրջի հետ։ Այն 160 մետր երկարություն ունի և կառուցվել է 2012 թվականին՝ տեղացիների միջոցներով ու աշխատանքով։ Սա ժամանակակից կառույց է, ոչ թե հին տներն իրար կապող անցումների մի մասը։
Լուսանկարում պարզ երևում է հակադրությունը․ կամրջի բարակ գիծը հատում է խոր կիրճը, որի մյուս կողմում բարձրանում են լանջերը։ Կամուրջն օգնում է ընկալել հեռավորություններն ու բարձրությունների տարբերությունները։ Այն, ինչ համայնապատկերում փոքր ու մոտ է թվում, այստեղ ներկայանում է իր իրական չափերով։
Սակայն Խնձորեսկի հետ ծանոթությունը չարժե ավարտել կամրջի մոտ։ Ամենահետաքրքիրը սկսվում է, երբ հայացքը վերադառնում է տներին՝ քարի շարվածքի ու ժայռի հարևանությանը, տարբեր բարձրությունների վրա գտնվող մուտքերին, եկեղեցու դիրքին։ Այս մանրամասներից է ամբողջանում Խնձորեսկի պատկերը՝ որպես հայկական գյուղական մշակույթի վկայություն։ Այստեղ կարելի է տեսնել, թե որքան աշխատանք ու հնարամտություն էր պետք բարդ լեռնային տեղանքը բնակության վայր դարձնելու համար։
