Հայերեն Ավետարանի մի էջում ձիավորներն ասես դուրս են գալիս փոքրիկ շրջանակի սահմաններից։ Ձիերը շարժվում են խիտ խմբով, մարդիկ շրջվում են դեպի միմյանց, իսկ նրանց կողքին շարունակվում են տեքստի տողերը։ Սա «Մոգերի վերադարձն» է՝ Թորոս Ռոսլինի՝ 1262 թվականին ստեղծած ձեռագրից։ Նկարիչն աշխատել է գրեթե ութ դար առաջ, բայց պատկերներով պատմելու նրա եղանակն այսօր էլ հեշտությամբ գրավում է հայացքը։
Այսօր գիրքը պահվում է Բալթիմորի Ուոլթերսի արվեստի թանգարանում՝ W.539 համարի ներքո։ Թվային պատճենը հնարավորություն է տալիս դիտելու ոչ միայն հայտնի մանրանկարները, այլև տեսնելու, թե ինչպես է պատկերը ապրում ամբողջական էջի մեջ։
Հռոմկլայի վարպետը
Ռոսլինն աշխատել է Հռոմկլայում՝ XIII դարի հայկական գրքային մշակույթի կարևոր կենտրոններից մեկում։ Թանգարանային կատալոգներում նրա հայտնի գործունեության տարիները նշվում են որպես 1256–1268 թվականներ։ Պահպանված ստեղծագործությունները վստահելի հենարան են տալիս, մինչդեռ նկարչի մանրամասն կենսագրությունը հնարավոր է վերականգնել միայն սակավաթիվ վկայությունների հիման վրա։
1262 թվականի Ավետարանը պատվիրել է Կոստանդին Ա կաթողիկոսի ազգականը՝ Թորոս քահանան։ Պատվիրատուն և նկարիչը նույն անունն ունեին, բայց տարբեր մարդիկ էին։ Ձեռագիրը Ռոսլինի ստորագրությամբ հայտնի յոթ գրքերից մեկն է։ Այդ ստորագրության շնորհիվ մեր առջև ոչ թե «միջնադարյան ոճի» անանուն նմուշ է, այլ որոշակի վարպետի աշխատանք։
Ինչպես է պատկերը սկսում շարժվել
«Մոգերի վերադարձը» դիտելիս հատկապես հետաքրքիր է հետևել տեսարանի և էջի սահմանին։ Կապույտ ֆոնը պարփակված է կարմիր շրջանակի մեջ, բայց ձիերի պատկերների մի մասը դուրս է գալիս դրա եզրից։ Տպավորություն է ստեղծվում, թե շարժումը չի տեղավորվում իրեն հատկացված տարածության մեջ։ Սա կարելի է նկատել հենց մանրանկարում՝ նույնիսկ հայերեն չիմանալով։
Ձիավորները շարված չեն միանման ուրվագծերով։ Նրանց գլուխները շրջված են տարբեր ուղղություններով, իսկ ժեստերն ու հագուստի ծալքերը կապում են կերպարներին միմյանց։ Կարմիր, կապույտ և վարդագույն հատվածներն օգնում են մարդկանց տարբերակել խիտ խմբի ներսում։ Մենք տեսնում ենք, թե ինչպես են մի քանի գունային բծեր վերածվում միասնական գործողության։
Միաժամանակ մանրանկարի կողքին գրվածքի երկու սյունակներն են։ Պատկերը չի դուրս մղում տեքստը և չի դառնում առանձին նկար։ Ընթերցողը կարող է հայացքը տողից տեղափոխել դեպի տեսարանը և կրկին վերադառնալ։ Այս հերթագայության մեջ է ձեռագիր գրքի առանձնահատուկ արտահայտչականությունը․ պատմությունը կառուցվում է թե՛ բառերից, թե՛ պատկերների դասավորությունից։
Տառը նույնպես պատկեր է դառնում
Ռոսլինն աշխատել է ոչ միայն սյուժետային տեսարանների վրա։ Նույն Ավետարանում Մատթեոսի Ավետարանի տեքստի սկիզբը զարդարված է ավետարանչի խորհրդանիշը ներառող սկզբնատառով։ Այստեղ առաջին տառը տեսողական կարևորություն է ստանում․ այն ազդարարում է նոր բաժնի սկիզբը և միաժամանակ պատկանում գրքի գեղարվեստական աշխարհին։
Նման էջն արժե դիտել ամբողջությամբ։ Որտե՞ղ է սկսվում տողը։ Ինչպե՞ս են հարաբերվում ազատ լուսանցքը, գիրը և զարդը։ Եթե նայենք միայն առանձնացված հատվածին, հեշտ է բաց թողնել մտահղացման կարևորագույն մասը․ նկարիչն ընթերցողի ուշադրությունն ուղղորդում է թերթի ամբողջ մակերեսով։
Գեղեցկություն, որն օգնում է կարդալ
Մեկ այլ օրինակ կապված է Ռոսլինի ավելի վաղ՝ 1256 թվականին ստեղծված Զեյթունի Ավետարանի հետ։ Դրա համաբարբառի աղյուսակները՝ խորանները, ցուցիչի դեր էին կատարում․ օգնում էին գտնել չորս Ավետարանների համապատասխան դրվագները։ Թվերի սյունակները տեղադրված են ճոխ ճարտարապետական շրջանակների մեջ։
Այսօր այդ թերթերը կարելի է ընկալել որպես ինքնուրույն զարդային հորինվածքներ։ Սակայն դրանք միանգամայն գործնական խնդիր էին լուծում։ Այստեղ կողք կողքի են տեքստի կառուցվածքն ու ձևավորման արվեստը․ գեղեցկությունն օգնում է ընդգծել գրքի կառուցվածքը և դրանից օգտվելը դարձնում առանձնահատուկ տեսողական փորձառություն։ Այս համադրությունը կարևոր է հիշել, երբ միջնադարյան ձեռագիրը դիտում ենք որպես թանգարանային գանձ։
Ինչ է կանգնած անվան հետևում
Ռոսլինի նշանակությունը լավ է բացահայտվում նույնիսկ մեկ էջի ուշադիր ընթերցմամբ։ Դրանում տեսնում ենք, թե հայ վարպետն ինչ վստահությամբ է միավորում գիրը, գույնը, կերպարը և ազատ տարածությունը։
Այս ձեռագրերում պահպանվել են լեզուն, գեղարվեստական մտածողությունը և որոշակի մարդու աշխատանքի հետքը։ Բացելով թվային պատճենը՝ մենք կարող ենք մոտենալ այդ աշխատանքին․ հայացքը պահել ձիավորի ժեստի վրա, վերադառնալ տառին, նկատել շրջանակի սահմանը։ Հայ մանրանկարչության պատմությունն ավելի հասկանալի է դառնում հենց այսպիսի մանրամասների շնորհիվ։
