Սուրբ Մարկոսի հրապարակից Սուրբ Ղազար հեռու չէ։ Վենետիկը մնում է հետևում, նավակը շարժվում է ծովալճով, և առջևում երևում է ցածրադիր կղզին՝ վանական շենքերով ու զանգակատնով։ Ջրից նայելիս դժվար է կռահել, թե ինչու է այս վայրը այդքան մեծ տեղ զբաղեցնում հայոց պատմության մեջ։ Այստեղ մայրաքաղաք, ամրոց կամ հսկայական տաճար չկա։ Այստեղ դարեր շարունակ աշխատել են գրքերի հետ։
Կղզում հավաքում էին ձեռագրեր, կազմում բառարաններ, թարգմանում, դասավանդում, քննարկում հին բառերի իմաստները և տեքստեր պատրաստում տպագրության։ Այստեղ էր գալիս Բայրոնը՝ հայերեն սովորելու։ Այստեղ հայկական երկերը նոր ընթերցողներ էին գտնում, իսկ եվրոպական ստեղծագործությունները սկսում էին հնչել հայերեն։ Այստեղից գրքերը ճանապարհ էին ընկնում Իտալիայի սահմաններից շատ հեռու։
Մխիթարյանների պատմությունը հատկապես հետաքրքիր է նրանով, որ ցույց է տալիս, թե ինչպես է ապահովվում մշակույթի շարունակականությունը։ Մենք հաճախ ասում ենք՝ «Պետք է պահպանել լեզուն», «Պետք է իմանալ սեփական պատմությունը»։ Սուրբ Ղազարում այս խոսքերը վերածվում էին ամենօրյա աշխատանքի։ Ինչ-որ մեկը պետք է գտներ անհրաժեշտ ձեռագիրը։ Մեկը պետք է կարդար այն, համեմատեր մյուսի հետ, ստուգեր անհասկանալի հատվածը, վճարեր թղթի համար, ուղղեր շարվածքը և ուղարկեր պատրաստ գիրքը։ Ամբողջ ժողովրդի հպարտությունը դարձած արդյունքի հետևում հազարավոր այսպիսի գործողություններ էին։
Սկզբում ծնվեց գաղափարը, իսկ կղզին գտնվեց հետո
Մխիթար Սեբաստացին ծնվել է 1676 թվականին Սեբաստիայում՝ ներկայիս Սիվասում։ Նրա անունը կապված է վանական միաբանության հետ, որը հիմնադրվել է Կոստանդնուպոլսում 1701 թվականի սեպտեմբերի 8-ին։ Արդեն այստեղ կարևոր է պատմության սկիզբը չշփոթել դրա ամենահայտնի հասցեի հետ. միաբանությունը ստեղծվել էր ավելի վաղ, քան ստացավ Վենետիկի ծովալճի կղզին։
Մխիթարը հայ կաթոլիկ հոգևորական էր։ Նրա համար կրթությունն ու գրքի հետ աշխատանքը կապված էին կրոնական կոչման հետ։ Նրա հիմնադրած եղբայրությունը պահպանում էր հայոց լեզուն և հայկական ծիսական ավանդույթը՝ վանական կյանքը կազմակերպելով բենեդիկտյան կանոնի հիման վրա։ Ուստի Սուրբ Ղազարը բացառապես աշխարհիկ ակադեմիա ներկայացնելը ճշգրիտ չէր լինի։ Այստեղ աղոթքը, միաբանական կյանքն ու գիտական պարապմունքները գոյություն ունեին միասին։
Մշտական օջախի ճանապարհը հեշտ չէր։ Կոստանդնուպոլսից հետո միաբանությունը հաստատվեց Պելոպոնեսի Մեթոն քաղաքում, որն այն ժամանակ Վենետիկի իշխանության ներքո էր։ Պատերազմական իրադարձությունները վանականներին կրկին ստիպեցին ապաստան փնտրել։ Ի վերջո նրանք հասան Վենետիկ, իսկ 1717 թվականին թույլտվություն ստացան բնակություն հաստատելու Սուրբ Ղազարում։
Կղզին արդեն իր պատմությունն ուներ։ Միջնադարում այստեղ բորոտությամբ հիվանդների ապաստարան էր, որը հետագայում ամայացել էր։ Նոր բնակիչներին պատրաստ մշակութային կենտրոն չէր բաժին հասել։ Շենքերը վերականգնման կարիք ունեին, իսկ ապագա գրադարանը, դպրոցն ու տնտեսությունը դեռ պետք էր ստեղծել։ Կղզու այսօրվա ծանոթ տեսքը ձևավորվել է մի քանի սերունդների երկարատև աշխատանքի շնորհիվ։
Այս սկզբում մի կարևոր հանգամանք կա։ Մխիթարը պատրաստ հաստատություն նվեր չստացավ և չսահմանափակվեց դրա մասին երազելով։ Նա մարդկանց էր համախմբում, սահմանում համատեղ կյանքի կարգը և փնտրում մի վայր, որտեղ աշխատանքը կարող էր շարունակվել՝ անկախ հերթական տեղափոխությունից։ Մշակութային գործին հասցե էր պետք, բայց ավելի շատ՝ կայունություն։
Ինչու հենց Վենետիկ
Վենետիկը պատահական կետ չէր հայկական աշխարհի քարտեզի վրա։ Հայերի կապերը քաղաքի հետ գոյություն ունեին Մխիթարյաններից շատ առաջ։ Այստեղ հանդիպում էին առևտրական ճանապարհները, լեզուները, արհեստանոցներն ու գրքի շուկաները։ 1512 թվականին Հակոբ Մեղապարտը Վենետիկում հրատարակեց առաջին հայերեն տպագիր գրքերը։ Երբ Մխիթարը հասավ ծովալիճ, այս պատմությունն արդեն երկու դար ուներ։
Ուստի Մխիթարյանները հայ տպագրությունը զրոյից չէին սկսում։ Նրանք միացան գոյություն ունեցող ավանդույթին և դրան առանձնահատուկ համակարգվածություն հաղորդեցին։ Նրանց վանքը աստիճանաբար համատեղում էր գրադարանի, ուսումնական հաստատության, խմբագրական աշխատանոցի և հրատարակչական կենտրոնի գործառույթները։ Հավաքված գրքերը նոր գրքերի հիմք էին դառնում, իսկ ուսուցումը պատրաստում էր նրանց, ովքեր շարունակելու էին աշխատանքը։
Առևտրական մեծ քաղաքի մոտ լինելն օգնում էր կղզուն կապված մնալ աշխարհի հետ։ Գրքի գործն անհնար է պատկերացնել առանց թղթի, վարպետների, միջոցների, փոխադրումների և ընթերցողների։ Վանականները կարող էին աշխատել լռության մեջ, բայց արդյունքը կախված էր վանքի պատերից հեռու գտնվող մարդկանցից՝ բարերարներից, գիտնականներից, վաճառականներից, ձեռագրատերերից ու աշակերտներից։
Քարտեզի վրա Սուրբ Ղազարը մեկուսացած է թվում։ Հայ մշակույթի պատմության մեջ, ընդհակառակը, այն դարձավ կապերի հանգույց։ Կղզի էին հասնում տեղեկություններ, տեքստեր ու առարկաներ, իսկ կղզուց տարածվում էին հրատարակություններ, թարգմանություններ և պատրաստված մասնագետներ։ Հենց այս շարժումն է ավելի լավ բացատրում նրա ազդեցությունը, քան տարածքի չափը կամ գեղեցիկ սրահների քանակը։
Ի՞նչ է նշանակում «պահպանել ձեռագիրը»
Հին գրքի նկատմամբ ամենաակնհայտ պարտականությունը այն խոնավությունից, կրակից ու քայքայումից պաշտպանելն է։ Առանց դրա մնացած ամեն ինչ կորցնում է իմաստը։ Բայց հետազոտողի համար կազմի և էջերի պահպանված լինելը միայն աշխատանքի սկիզբն է։ Պետք է հասկանալ՝ ինչ տեքստ է իր առջև, երբ է ընդօրինակվել, ում կողմից, որտեղ և ինչ կապ ունի նույն երկի մյուս ձեռագիր օրինակների հետ։
Ձեռագիր գիրքը նման չէ ժամանակակից տպաքանակի միանման օրինակներին։ Գրիչները կարող էին տողեր բաց թողնել, փոխել գրությունը, բացատրություններ ավելացնել, մեկ կազմի տակ տարբեր երկեր միավորել։ Լուսանցքներում հանդիպում են ընթերցման հետքեր, իսկ հիշատակարաններում կարող են պահպանված լինել գրքի ստեղծման հետ կապված անուններ, վայրեր ու հանգամանքներ։ Երբեմն այդպիսի գրառումն իր ժամանակաշրջանի մասին պատմում է ոչ պակաս, քան հիմնական տեքստը։
Այստեղից էլ այն գրադարանների նշանակությունը, որտեղ հնարավոր է համադրել նյութերը։ Մի դժվար նախադասություն հասկանալուն օգնում է մեկ այլ ձեռագիր օրինակ։ Գրքի պատմությունը ճշտում է նախկին տիրոջ գրառումը։ Մեկ բառի մասին հարցը տանում է դեպի քերականություն, աստվածաբանություն, աշխարհագրություն կամ առօրյա կյանքի պատմություն։ Որքան լավ է նկարագրված հավաքածուն, այնքան ավելի շատ հետազոտական ուղիներ է այն բացում։
Ընթերցողի աչքին արդյունքը հաճախ պարզ է թվում. նրա առջև հասկանալի հրատարակություն է՝ վերնագրով, տարեթվով ու ծանոթագրություններով։ Այդ հստակության հետևում թաքնված է աշխատանք, որը հեշտ է թերագնահատել։ Ինչ-որ մեկն արդեն վերծանել է ձեռագիրը, պարզել տեքստի կազմը, նկատել տարբեր ընթերցումները և բացատրել, թե ինչու է ընտրել դրանցից մեկը։ Լավ գիտական աշխատանքը բարդը հասանելի է դարձնում՝ ենթադրությունը հաստատված փաստի տեղ չներկայացնելով։
Մխիթարյանների հավաքածուները կարևոր են հենց այս իմաստով։ Դրանք պահպանում էին առարկաները և միաժամանակ պայմաններ ստեղծում դրանց ուսումնասիրության համար։ Գիրքը հնարավորություն էր ստանում կրկին մասնակցելու լեզվի կյանքին՝ դառնալու բառարանի աղբյուր, հրատարակության հիմք, հետազոտության առարկա կամ ուսումնական նյութ։
Բառարան, որի համար սերունդներ են աշխատում
1749 թվականին Վենետիկում լույս տեսավ Մխիթար Սեբաստացու հայոց լեզվի բառարանի առաջին հատորը։ Երկրորդը ավարտեցին նրա աշակերտները և հրատարակեցին 1769 թվականին։ Առաջին հատորը տպագրեց վենետիկցի հրատարակիչ Անտոնիո Բորտոլին, որի հետ էր կապված նաև Մխիթարի պատրաստած Աստվածաշնչի 1733 թվականի հրատարակությունը։ Սա կարևոր մանրամասն է. սկզբնական շրջանում միաբանությունն օգտվում էր քաղաքի տպագրիչների ծառայություններից։ Սեփական տպարանը կղզում հայտնվեց շատ ավելի ուշ՝ 1789 թվականին։
Պատկերացնենք պատմական բառարան կազմողի խնդիրը։ Բավարար չէ արտագրել բառը և կողքին կարճ թարգմանություն դնել։ Պետք է հասկանալ դրա իմաստները տարբեր երկերում, տարբերակել գործածությունները, օրինակներ գտնել, ստուգել ձևը և ցույց տալ կապը մյուս բառերի հետ։ Եթե լեզուն բազմադարյան գրավոր պատմություն ունի, բառարանը դառնում է նաև այդ պատմության ուղեցույցը։
Նման աշխատանքը պահանջում է ոչ միայն հիշողություն և լեզվի իմացություն։ Անհրաժեշտ են գրքերից օգտվելու հնարավորություն, սեփական եզրակացությունները ստուգելու սովորություն և կուտակածը հաջորդ հետազոտողին փոխանցելու պայմաններ։ Բառարանի սխալը կարող է կրկնվել հարյուրավոր ընթերցողների մոտ, իսկ ճիշտ մեկնաբանված հատվածը կարող է հարյուրավորներին օգնել խուսափելու սխալից։ Այստեղ պատասխանատվության չափն ավելի մեծ է, քան թվում է անշարժ էջերին նայելիս։
Տասնամյակներ անց Մխիթարյանները հրատարակեցին «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» աշխատությունը։ Երկու հատորները լույս տեսան Վենետիկում՝ 1836–1837 թվականներին։ Դրա վրա աշխատել էին Գաբրիել Ավետիքյանը, Խաչատուր Սյուրմելյանը և Մկրտիչ Ավգերյանը։ Սա առանձին աշխատություն է, ոչ թե պարզապես 1749 թվականի բառարանի նոր անվանումը։
Բառարանը հենվում էր գրաբարի գրավոր հուշարձանների վրա, բերում գործածության օրինակներ և համադրություններ հունարենի ու լատիներենի հետ։ Դրա նշանակությունը չվերացավ թղթե քարտերի ու ձեռքով տպաշարի ժամանակաշրջանի ավարտով։ Թվային լեզվական պաշարների ժամանակակից հետազոտողները շարունակում են դիմել այդ աշխատությանը։ Գրեթե երկու դար առաջ ստեղծված գործը օգտակար է դառնում մեր ժամանակների տեխնոլոգիաների հետ աշխատանքում։
Այստեղ լավ է երևում երկարատև աշխատանքի արդյունքը։ Այսօրվա հետազոտողը կարող է սկսել ոչ թե դատարկ էջից, որովհետև նախորդներն իրեն ստուգելի գործիք են թողել։ Բառարանը փոխանցում է ոչ միայն բառերը։ Այն փոխանցում է արդեն կատարված աշխատանքի մի մասը։
Ինչպես էր գիրքը դուրս գալիս կղզու սահմաններից
Տպագրական հաստոցն ինքնին լավ գրքեր չի ստեղծում։ Այն հնարավորություն է տալիս բազմացնելու և՛ ճշգրիտ գիտելիքը, և՛ վատ ստուգված տեքստը։ Ուստի Մխիթարյանների համար կարևոր էր ամբողջ ընթացքը՝ ձեռագիր նյութի պատրաստում, խմբագրում, թարգմանություն, շարվածք, սխալների ուղղում, հրատարակում և տարածում։
Սեփական տպարանն ընդլայնեց միաբանության հնարավորությունները, բայց նրա գրահրատարակչական գործը սկսվել էր շատ ավելի վաղ։ Աստվածաշնչի հրատարակությունը, բառարանները, քերականություններն ու մյուս աշխատությունները պահանջում էին որոշումներ, որոնք հնարավոր չէ կայացնել մեկ կոճակ սեղմելով։ Ի՞նչ լեզվով են լինելու բացատրությունները։ Ո՞ւմ համար է գիրքը։ Պե՞տք են մեկնաբանություններ։ Ինչպե՞ս փոխանցել մի հասկացություն, որի համար դեռ սովորական համարժեք չկա։
Այս հարցերը հատկապես տեսանելի են թարգմանության մեջ։ Մխիթարյանները հայ ընթերցողին ծանոթացնում էին անտիկ և եվրոպական հեղինակների ստեղծագործություններին։ Տեքստերի հետ գալիս էին մտածողության եղանակներ, գրական ձևեր և նոր եզրաբանություն։ Թարգմանիչը պետք է ուրիշի միտքը հասկանալի դարձներ՝ չաղավաղելով իմաստը և հայերենը մեկ այլ լեզվի անհարմար պատճենի չվերածելով։
Աշխատանքը գնում էր նաև հակառակ ուղղությամբ։ Հայկական տեքստերն ու հայերենով պահպանված թարգմանությունները հասանելի էին դառնում եվրոպացի գիտնականներին։ Խոսուն օրինակ է Եվսեբիոս Կեսարացու «Քրոնիկոնը». հայերեն տարբերակը պահպանել է նյութ, որը հունարեն բնագրով չի հասել մեզ։ Հայր Ավգերյանի պատրաստած և 1818 թվականին հրատարակված հայերեն-լատիներեն տարբերակը նպաստեց այդ ժառանգությունը գիտական շրջանառության վերադարձնելուն։
Այսպես հայկական գրավոր ավանդույթը կարևոր էր դառնում բուն հայոց պատմության սահմաններից շատ հեռու գտնվող հարցերի համար։ Հին աշխարհն ուսումնասիրելու համար եվրոպացի հետազոտողին կարող էր անհրաժեշտ լինել հայ թարգմանիչների ու գրիչների պահպանած տեքստը։ Սուրբ Ղազարում օգնում էին հնարավոր դարձնել գիտելիքի այդ փոխանցումը։
Բայրոնն այստեղ եկավ սովորելու
1816 թվականի վերջին կղզի եկավ Ջորջ Գորդոն Բայրոնը։ Հանրամատչելի պատմություններում հայտնի հյուրը հեշտությամբ ստվերում է տանտերերին. մի լուսանկար, անունը կրող ցուցանակ, կարճ պատմություն զբոսաշրջիկների համար։ Բայց Սուրբ Ղազարի դեպքում ավելի օգտակար է փոխել սովորական դիտանկյունը։ Բայրոնը եկավ գիտելիքի արդեն գոյություն ունեցող միջավայր։ Այստեղ սովորելու բան կար և կային մարդիկ, որոնք կարող էին նրան սովորեցնել։
Բանաստեղծը գրաբար էր ուսումնասիրում հայր Ավգերյանի հետ, որը եվրոպական հրատարակություններում հայտնի է Aucher անունով։ Նա մասնակցում էր թարգմանական վարժություններին և քերականական ու բառարանային հրատարակությունների հետ կապված աշխատանքին։ Սա հիմք չէ հայտարարելու, թե Բայրոնն ազատորեն տիրապետում էր հայերենին, կամ նրան միանձնյա վերագրելու այն աշխատությունները, որոնց վրա աշխատում էին վանականները։ Բավարար է իրական փաստը. եվրոպացի գրողը գիտակցաբար եկել էր հայ գիտնականների մոտ՝ որպես աշակերտ։
Ժամանակի ընթացքում այս հանդիպումը դարձավ նաև գեղարվեստական հիշողության մաս։ 1899 թվականին Հովհաննես Այվազովսկին նկարեց Բայրոնի՝ Մխիթարյաններին այցելությունը պատկերող կտավը։ Բանաստեղծի այցելությունների և նկարի ստեղծման միջև տասնամյակներ էին անցել։ Մեր առջև ավելի ուշ ստեղծված գեղարվեստական պատկեր է, ոչ թե դեպքի վայրում ականատեսի արած պատկերագրություն։ Առավել հետաքրքիր է, որ նկարիչը հայկական մշակույթի մասին խոսելու համար ընտրեց հենց այս տեսարանը։
Բայրոնը պատմությանը ճանաչելի անուն է ավելացնում, բայց կղզու նշանակությունը կախված չէ նրա հռչակից։ Եթե հանենք հայտնի հյուրին, կմնան գրադարանը, բառարանները, թարգմանություններն ու դպրոցները։ Եթե պահպանենք միայն հյուրին, պատմության գրեթե ամբողջ բովանդակությունը կկորչի։ Սուրբ Ղազարն ուշադրության է արժանի նախևառաջ այն մարդկանց շնորհիվ, որոնք այստեղ աշխատել են նրանից առաջ և շարունակել են նրանից հետո։
Վենետիկը միակ կենտրոնը չէր
Մխիթարյանների պատմությունը ժամանակի ընթացքում դուրս եկավ մեկ կղզու սահմաններից։ 1773 թվականին միաբանության բաժանումից հետո մյուս ճյուղը հաստատվեց Տրիեստում, ապա՝ Վիեննայում։ Այստեղ կարևոր է տարբերակել երկու մոտ տարեթիվ. կայսերական թույլտվությունը վերաբերում է 1810 թվականին, իսկ վանականների՝ Վիեննայում հաստատվելը՝ 1811-ին։
Վիեննայի միաբանությունը զարգացնում էր իր գրական և գիտական գործունեությունը։ Հայ մշակույթի համար ձևավորվեց ևս մեկ կայուն կենտրոն՝ կապված եվրոպական մտավոր միջավայրի հետ։ Ուստի Մխիթարյանների պատմությունը չի կարելի ամփոփել մեկ շենքով կամ մեկ գրադարանով, որքան էլ դրանք հայտնի լինեն։ Մեր առջև մարդկանց ու հաստատությունների ցանց է՝ ընդհանուր ավանդույթով և տեղական տարբեր ճակատագրերով։
2000 թվականին Վենետիկի և Վիեննայի ճյուղերը կրկին միավորվեցին մեկ միաբանության մեջ։ Մինչ այդ նրանք երկար ժամանակ գործել էին առանձին։ Նրանց պատմությունը հիշեցնում է, որ մշակութային հաստատությունները մարդկային տարաձայնություններից դուրս չեն ապրում։ Դրանք անցնում են վեճերի, կառուցվածքային փոփոխությունների և համատեղ աշխատանքի շուրջ նորից համաձայնության գալու անհրաժեշտության միջով։
Գիտելիքը տարածվում էր նաև պարբերականներով։ 1843 թվականին Վենետիկում սկսեց լույս տեսնել «Բազմավեպը»։ Հանդեսը, որը սկզբում կապված էր լայն լուսավորական նպատակների հետ, դարձավ հայագիտական հետազոտությունների կարևոր հարթակ։ Հանդեսն այլ ընթացք ունի, քան մեծածավալ գիրքը. այն թույլ է տալիս վերադառնալ հարցերին, հրապարակել նոր նյութեր և շարունակել հետազոտողների միջև զրույցը։
Այստեղ հատկապես արժեքավոր է շարունակականությունը։ Մեկ հեղինակը չի կարող կարդալ բոլոր ձեռագրերն ու լուծել բոլոր պատմական հարցերը։ Բայց նա կարող է ճշգրիտ նկարագրել գտածը, նշել աղբյուրը և հնարավորություն թողնել ստուգելու այն։ Հաջորդ հետազոտողը կստանա ոչ թե գեղեցիկ առասպել, այլ աշխատանք, որի հետ կարելի է համաձայնվել, վիճել կամ առաջ գնալ։
Միկրոֆիլմից մինչև որոնման դաշտ
Գրադարանը շարունակում է ապրել, երբ փոխվում են դրանից օգտվելու եղանակները։ XX դարում կարևոր դեր ուներ միկրոֆիլմավորումը։ Օրինակ՝ Վիեննայի Մխիթարյանների հավաքածուի համագործակցությունը Hill Museum & Manuscript Library-ի հետ սկսվել է 1967 թվականին։ Լուսանկարչական պատճենը թույլ էր տալիս տեքստն ուսումնասիրել հեռվից և նվազեցնում փխրուն բնագրին անընդհատ դիմելու անհրաժեշտությունը։
Այսօր Սուրբ Ղազարի հավաքածուն ունի առցանց մատենացուցակ, որն օգտագործում է տպագիր հատորների նյութերը և տեքստի ճանաչման թվային գործիքները։ Հետազոտողը կարող է ձեռագրերի մասին տեղեկություններ փնտրել՝ առանց սկզբից Վենետիկ մեկնելու։ Սակայն մատենացուցակը և յուրաքանչյուր գրքի ամբողջական թվային պատճենը նույնը չեն։ Նկարագրությունն օգնում է գտնել անհրաժեշտ առարկան, բայց չի նշանակում, որ դրա բոլոր էջերն արդեն հասանելի են համացանցում։
Այս տարբերությունը կարևոր է նաև սովորական ընթերցողի համար։ Թվայնացումը հազվադեպ է կատարվում «ամեն ինչ ներբեռնեցինք» մեկ մեծ գործողությամբ։ Առանձին ստեղծվում են լուսանկարները, նկարագրությունները, ցանկերը, որոնման համակարգը և գրառումների միջև կապերը։ Հին սխալներն ինքնաբերաբար չեն անհետանում էկրան տեղափոխվելիս։ Ժամանակակից տեխնոլոգիան հատկապես օգտակար է, երբ դրա հետևում բարեխիղճ գրադարանային աշխատանք է։
Անսպասելի բացահայտումներ հնարավոր են նաև թանգարանային առարկաների մեջ։ Սուրբ Ղազարի հավաքածուի հնագույն թրի ուսումնասիրությունը՝ Կա՛ Ֆոսկարի համալսարանի մասնագետների մասնակցությամբ, ցույց տվեց դրա կապը մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջի անատոլիական շատ հին ավանդույթի հետ։ Արխիվային տեղեկություններն օգնեցին հետևելու առարկայի՝ XIX դարում վանք հասնելու ճանապարհին։ Այստեղ միավորվեցին մետաղի ուսումնասիրությունը, գտածոների համեմատությունն ու փաստաթղթերի ընթերցումը։
Այսպիսի հետազոտությունները հիշեցնում են. հավաքածուն չի սահմանափակվում նրանով, ինչ դրա մասին գիտեին երեկ։ Առարկան կարող է տասնամյակներով մնալ նույն տեղում, իսկ նոր հարցը փոխել դրա տարիքի, ծագման և նշանակության մասին մեր պատկերացումը։ Այդ պատճառով գրադարանին ու թանգարանին անհրաժեշտ են հարցեր տալու ունակ մարդիկ, ոչ միայն ցուցափեղկերի կողքով անցնող այցելուներ։
Կա նաև մեկ այլ փոփոխություն. էլեկտրոնային որոնումը տեսանելի է դարձնում այն կապերը, որոնք դժվար է նկատել մատենացուցակը հաջորդաբար կարդալիս։ Նույն գրիչը կարող էր աշխատած լինել մի քանի գրքերի վրա։ Քաղաքի անունը կարող է հանդիպել տարբեր գրառումներում։ Սեփականատիրոջ անունը կապում է տարբեր հավաքածուներում հայտնված առարկաները։ Որոնման դաշտն օգնում է այդպիսի հարց տալ, բայց պատասխանը միևնույն է պահանջում է ստուգել հենց նյութերը։ Հասանելիության հարմարավետությունը չի վերացնում ուշադիր լինելու անհրաժեշտությունը։
Հայոց պատմությամբ նոր հետաքրքրվող մարդու համար սա ընթերցելու սովորությունը փոխելու լավ հնարավորություն է։ Պնդման հետևում կարելի է փնտրել կոնկրետ գիրքը, գրքի հետևում՝ դրա նկարագրությունը, նկարագրության հետևում՝ բնագիրը կամ գիտական հրատարակությունը։ Ամեն ընթերցող ձեռագրագետ չի դառնալու։ Սակայն հասկանալը, թե որտեղից է ծագում գիտելիքը, օգտակար է մարդկանց շատ ավելի լայն շրջանակի համար։ Դա թույլ է տալիս հիմնավոր պատմությունը տարբերել պարզապես հաճախ կրկնվող պատմությունից։
Ուստի կղզու ժամանակակից արժեքը չի սահմանափակվում պահպանված անցյալով։ Այն կապված է նաև ուսուցումը շարունակելու հնարավորության հետ՝ սովորել կարդալ բարդ տեքստերը, ճշգրիտ հարցեր տալ, ընդունել իմացածի սահմանները և գտածոներով կիսվել այնպես, որ մեկ ուրիշն էլ կարողանա օգտվել դրանցից։ Մի մշակույթի համար, որի հուշարձաններն ու համայնքները սփռված են տարբեր երկրներում, այսպիսի հասանելիությունը հատկապես կարևոր է։
Ի՞նչ թողեց Մխիթարը իրականում
Մխիթարյանների մասին հեշտ է պատմել հազվագյուտ գանձերի միջոցով՝ հին ձեռագրեր, հայտնի հրատարակություններ, Բայրոն, գեղեցիկ կղզի։ Այս ամենն արժանի է ուշադրության։ Բայց պատմության ամենաուժեղ կողմը պակաս տեսարժան է։ Մխիթարն ու նրա հետևորդները ստեղծեցին պայմաններ, որոնցում մի սերնդի աշխատանքը կարող էր դառնալ հաջորդի մեկնակետը։
Հայ մշակույթը պահպանել են բազմաթիվ վանքեր, դպրոցներ, ընտանիքներ, տպագրիչներ, բարերարներ ու գիտնականներ։ Սուրբ Ղազարի նշանակությունը ցույց տալու համար պետք չէ նվազեցնել նրանց ներդրումը։ Մխիթարյանների առանձնահատկությունն այն է, թե որքան հետևողականորեն էին նրանք միավորում մի քանի գործ՝ պահպանում, հետազոտություն, թարգմանություն, ուսուցում և տարածում։ Դրանցից յուրաքանչյուրը սնուցում էր մյուսներին։ Հավաքածուն նյութ էր տալիս բառարանին, բառարանն օգնում էր կարդալ, ընթերցումը բերում էր նոր հետազոտությունների, իսկ տպագրությունը դրանց համար ընթերցող էր գտնում։
Մենք հաճախ ուզում ենք արագ ու տեսանելի արդյունք տեսնել։ Հուշարձան կանգնեցնել, շենք բացել, մեծ տոն կազմակերպել։ Բառարանն ավելի դանդաղ է կազմվում։ Մատենացուցակն ավելի համեստ է երևում։ Հին տեքստում ուղղված սխալը կարող է ընդհանրապես աննկատ մնալ մասնագետների փոքր շրջանակից դուրս։ Բայց հենց այսպիսի արդյունքներն են թույլ տալիս, որ մշակույթն ամեն անգամ նորից չսկսի իր ճանապարհը։
Այսօր էլ Սուրբ Ղազար հասնում են ջրով։ Կարելի է տեսնել վանական սրահները, գրքերն ու առարկաները, լսել միաբանության պատմությունը։ Իսկ կարելի է, նույնիսկ Վենետիկ չայցելելով, բացել մատենացուցակը և օգտվել կղզում կուտակված աշխատանքի մի մասից։ Ծանոթանալու այս երկու ձևերի միջև կարևորագույն փոփոխություն կա. ժառանգությունը հասանելի է դառնում նոր աշխատանքի համար։
Մխիթար Սեբաստացին իրենից հետո շատ ավելին թողեց, քան հայտնի վանքը։ Նա օգնեց ստեղծել մի միջավայր, որտեղ սեփական լեզվի հանդեպ սերն արտահայտվում էր այդ լեզվի իմացությամբ, իսկ անցյալի հանդեպ հարգանքը պահանջում էր ուշադիր ուսումնասիրել այն։ Այս օրինակը օգտակար է մնում նաև վանքի պատերից դուրս։ Ժառանգությունը պահպանել նշանակում է ապահովել, որ մեզնից հետո էլ կարողանան օգտվել դրանից։
