Հայկական հավերժության նշանի շուրջ վեճ է առաջացել։ Ոմանք ասում են, որ դրա «պտույտի» ուղղությունը ոչինչ չի փոխում։ Մյուսներն այն կապում են արական և իգական սկզբների հետ։ Երրորդները համոզված են՝ ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ նշանակում է կյանք և զարգացում, հակառակ ուղղությամբ՝ մահ և կործանում։
Ես ստուգել եմ աղբյուրները։ Երկու ձևերն էլ պատմականորեն կիրառվել են հայկական մշակույթում։ Բայց «մի ուղղությունը միշտ նշանակում է կյանք, մյուսը՝ կործանում» կանոնի հուսալի հաստատում չեմ գտել։ Միաժամանակ պնդելը, թե ուղղությունը երբեք նշանակություն չի ունեցել, նույնպես չափազանց կտրուկ կլիներ։
Պարզենք, թե իրականում ինչ է հայտնի։
Երկու տարբերակներն էլ հանդիպում են պատմական հուշարձանների վրա
Հայկական հավերժության նշանը Unicode-ում ներառելու համար պատրաստված նյութերում բերված են կոնկրետ օրինակներ՝ աջակողմյան նշան Մարտիրոս գյուղի՝ 1499 թվականով թվագրվող խաչքարի վրա և ձախակողմյան նշան՝ Էջմիածնում գտնվող 1603 թվականի ջուղայական խաչքարի վրա։ Այսինքն՝ երկու ձևերն էլ գոյություն են ունեցել ժամանակակից տարբերանշաններից և համացանցային վեճերից շատ առաջ։
Այս պատկերները հաստատում են երկու ուղղությունների կիրառությունը։ Սակայն ինքնին դեռ չեն բացատրում, թե վարպետն ինչ լրացուցիչ իմաստ էր դնում հենց ճառագայթների կորության մեջ։
Արական և իգական սկզբները փաստագրված մեկնաբանություն են
Հայաստանի Ստանդարտների ազգային ինստիտուտի՝ 2010 թվականին ներկայացված նյութերում աջ և ձախ ուղղությունները կապվում են համապատասխանաբար ակտիվ և պասիվ սկզբների հետ։ Նույնտեղ բերվում է նաև օրինակ՝ տղայի օրորոցը զարդարվում է աջակողմյան նշանով, աղջկանը՝ ձախակողմյան։ Այս բացատրությունն իսկապես առկա է փաստաթղթում։
Բայց այստեղ ճշգրտություն է պետք։ Սրանք նշանի ստանդարտացման վերաբերյալ նյութեր են։ Օրորոցների մասին պնդման կողքին չկա հղում որևէ կոնկրետ ազգագրական ուսումնասիրության, թանգարանային առարկայի, տարածաշրջանի կամ դարաշրջանի։ Հետևաբար փաստաթուղթը հաստատում է նման բացատրության գոյությունը, բայց չի ապացուցում, որ բոլոր հայերը բոլոր ժամանակներում նշանները պարտադիր հենց այսպես են տարբերակել։
Ճիշտ է ասել՝ «կա արական և իգական սկզբների հետ կապված մեկնաբանություն»։ Իսկ ցանկացած աջակողմյան արևախաչ բացառապես արական, ձախակողմյանը՝ բացառապես իգական հայտարարելը չափազանց համարձակ պնդում է։
«Կյանք և մահ» տարբերակը նույնպես հանդիպում է։ Բայց որտեղի՞ց է գալիս «կործանումը»
«Ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ՝ կյանք, հակառակ ուղղությամբ՝ մահ» բացատրությունը կարելի է գտնել, օրինակ, Unicode-ի քննարկման մասնակիցների՝ 2001 թվականի նամակագրության արխիվում։ Այնտեղ փոխանցվում են ArmSCII աշխատանքային խմբի մասնակիցներից մեկի խոսքերը։ Սակայն այս բացատրությանը պատմական աղբյուրների հղումներ կցված չեն։ Եվ քննարկման արխիվում գտնվող նամակը գիտական եզրակացություն կամ նշանի պաշտոնապես հաստատված իմաստը չէ։
Ուստի ազնիվ է ասել՝ նման մեկնաբանություն հայտնի է։ Բայց դրա գոյությունը դեռ չի ապացուցում համընդհանուր հին կանոնի առկայությունը։
Բացի այդ, մահը, չարը և կործանումը տարբեր հասկացություններ են։ Խաչքարերի խորհրդաբանության մեջ կյանքը, մահն ու հարությունը դիտարկվում են որպես մարդու գոյության մասին կրոնական պատկերացման փոխկապակցված մասեր։ Գերեզմանաքարի վրա պատկերված լինելն ինքնին նշանը չի դարձնում չարի արտահայտություն կամ մահվան ցանկություն։
Առավել հուսալիորեն հաստատվում է հավերժության ընդհանուր իմաստը
Միջնադարյան հայկական արվեստի ուսումնասիրություններում այս նշանը կապվում է հավերժության և մահից հետո կյանքի հույսի հետ։ Հենց այս իմաստն են քննարկում, մասնավորապես, Լորենցո Դոմինիոնին և Անտրանիկ Բալյանը Journal of the Society for Armenian Studies հանդեսում հրապարակված հոդվածում։ Կոնկրետ պատկերը հասկանալու համար պետք է հաշվի առնել ամբողջ հուշարձանն ու դրա բովանդակությունը։ Միայն գալարների ուղղությունը բավարար չէ վստահ մեկնաբանության համար։
Ուստի իմ եզրակացությունը սա է
Արևախաչի երկու ուղղություններն էլ պատկանում են հայկական ավանդույթին։ Կոնկրետ սովորույթի կամ գեղարվեստական մտահղացման մեջ տարբերությունը կարող էր նշանակություն ունենալ։ Արական և իգական սկզբների մեկնաբանությունը փաստագրված է ժամանակակից փաստաթղթերում, բայց այն չի կարելի ինքնաբերաբար տարածել յուրաքանչյուր հուշարձանի վրա։ Իսկ այն պնդումը, թե ձախակողմյան նշանը պարտադիր նշանակում է մահ, չար և կործանում, ստուգված աղբյուրներով չի հիմնավորվում։
Եթե ինչ-որ մեկը ձեր արևախաչն անվանում է «սխալ», արժե մի պարզ հարց տալ՝ ո՞ր պատմական աղբյուրն է սահմանում այդ կանոնը, և ո՞ր դարաշրջանին է այն վերաբերում։
Hay Mitq
